بررسی اثربخشی آموزش مبتنی بر مسیله (PBL) در بهبود پیشرفت تحصیلی دانش آموزان پایه هفتم دوره متوسطه اول: یک مطالعه نیمه تجربی

بررسیاثربخشیآموزشمبتنیبرمسیله )PBL(دربهبودپیشرفتتحصیلیدانش آموزانپایههفتمدورهمتوسطهاولبررسیاثربخشیآموزشمبتنیبرمسیله )PBL(دربهبودپیشرفت تحصیلیدانش آموزانپایههفتمدورهمتوسطهاول ۳۰شهریور۱۴۰۵ فهرستمطالب ۱ صفحهعنوان ۱ ۲ فهرستمطالب ۱ ۳ چکیده ۲ ۴ ۱.مﻘدمه ۲ ۴. ۱ ۱. ۱بیانمسیلهواهمیتموضوع . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ۲ ۴. ۲ ۱. ۲شرحمسیله . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ۲ ۴. ۳ ۱. ۳هدفپژوهش . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ۲ ۴. ۴ ۱. ۴سوالاتپژوهش . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ۳ ۵ ۲. پیشینهپژوهش ۳ ۵. ۱ ۲. ۱چارچوبنظری: پارادایمساختن گرا . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ۳ ۵. ۲ ۲. ۲تکاملآموزشمبتنیبرمسیله . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ۳ ۵. ۳ ۲. ۳درگیریشناختیوپیشرفتتحصیلی . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ۳ ۶ ۳. روش شناسی ۴ ۶. ۱ ۳. ۱طرحپژوهش. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ۴ ۶. ۲ ۳. ۲شرکت کنندگانونمونه گیری . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ۴ ۴ . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . PBL)۶. ۳ ۳. ۳مداخلهآموزشی)پروتکل۶. ۴ ۳. ۴ابزارهایگردآوریداده ها . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ۴ ۶. ۵ ۳. ۵روشتحلیلداده ها . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ۴ ۷ ۴. یافته هایپژوهش ۴ ۷. ۱ ۴. ۱یافته هایتوصیفی . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ۵ ۷. ۲ ۴. ۲یافته هایاستنباطی . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ۵ ۷. ۳ ۴. ۳یافته هایمربوطبهدرگیریشناختی . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ۵ ۸ ۵. بحثونتیجه گیری ۵ ۸. ۱ ۵. ۱تحلیلپیشرفتتحصیلی . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ۵ ۱ بررسی اثربخشی آموزش مبتنی بر مسیله )PBL(در بهبود پیشرفت تحصیلی دانش آموزان پایه هفتم دوره متوسطه او ل۸. ۲ ۵. ۲نﻘشدرگیریشناختی . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ۵ ۶ ۶ ۶۸. ۳ ۵. ۳ کاربردهایآموزشیوپیشنهادها . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ۸. ۴ ۵. ۴ محدودیت ها و پیشنهادهایپژوهشیآتی . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ۹ منابع ۱ صفحه عنوان عنوان مﻘاله: بررسی اثربخشی آموزش مبتنی بر مسیله )PBL( در بهبود پیشرفت تحصیلی دانش آموزان پایه هفتم دوره متوسطه اول: یک مطالعه نیمه تجربی نویسنده: مصطفی طاهر سلطانی سال نگارش: ۱۴۰۴– ۱۴۰۵ نوع مﻘاله: علمی-پژوهشی حوزه تخصصی: روان شناسی تربیتی و روش های تدریس کلیدواژه ها: آموزش مبتنی بر مسیله )PBL(، پیشرفت تحصیلی، درگیری شناختی، دوره متوسطه اول، ساختن گرایی ۲ فهرست مطالب • صفحه عنوان ……… ۱ • فهرست مطالب……… ۲ • چکیده……… ۳ • ۱. مﻘدمه ۱. ۱ بیان مسیله و اهمیت موضوع ۱. ۲ شرح مسیل ه۱. ۳ هدف پژوه ش۱. ۴ سوالات پژوه ش• ۲. پیشینه پژوه ش۲. ۱ چارچوب نظری: پارادایم ساختن گرا ۲. ۲ تکامل آموزش مبتنی بر مسیل ه۲. ۳ درگیری شناختی و پیشرفت تحصیل ی• ۳. روش شناس ی۳. ۱ طرح پژوهش ۳. ۲ شرکت کنندگان و نمونه گیر ی PBL) ۳. ۳ مداخله آموزشی )پروتکل۳. ۴ ابزارهای گردآوری داده ه ا• ۴. یافته های پژوه ش• ۵. بحث و نتیجه گیری • منابع ۲ بررسی اثربخشی آموزش مبتنی بر مسیله )PBL(در بهبود پیشرفت تحصیلی دانش آموزان پایه هفتم دوره متوسطه او ل۳ چکیده پژوهشحاضرباهدفبررسیتجربیاثربخشیآموزشمبتنیبرمسیله)PBL(بر پیشرفت تحصیلی دانش آموزان پایه هفتم دوره متوسطه اول انجام شد. روش پژوهش از نوع نیمه تجربی با طرح پیش آزمون–پس آزمون و گروه کنترل غیرهمتا بود. نمونه شامل ۶۰ دانش آموز پایه هفتم بود که به صورت هدفمند انتخاب و در دو گروه آزمایش )۳۰ نفر، آموزش مبتنی بر مسیله طی ۸ هفته( و کنترل )۳۰ نفر، آموزش سنتی سخنرانی محور( جای گرفتند. ابزارهای پژوهش شامل آزمون پیشرفت تحصیلی استاندارد و مﻘیاس درگیری شناختی بود. یافته ها نشان داد میانگین نمرات پس آزمون گروه آزمایش )۸۴/۵( به طور معناداری بالاتر از گروه کنترل )۶۸/۲( است. این نتایج حاکی از آن است که رویکرد PBL با تﻘویت درگیری شناختی و یادگیری عمیق، به بهبود پیشرفت تحصیلی دانش آموزان منجر می شود و جایگاه آن در برنامه درسی دوره متوسطه اول قابل تامل جدی است. ۴ ۱. مﻘدمه در این بخش، بیان مسیله، اهمیت موضوع، هدف و سوالات پژوهش تشریح می شود. ۴. ۱ ۱. ۱ بیان مسیله و اهمیت موضوع در چشم انداز آموزشی معاصر، پارادایم تدریس از آموزش معلم محور به سمت پرس وجوی دانش آموزمحور در حال گذار است. این تغییر به ویژه در دوران گذار از آموزش ابتدایی به دوره متوسطه اول )پایه هفتم( اهمیت حیاتی دارد؛ زیرا این مرحله از رشد با تغییرات عصبی و شناختی گسترده ای همراه است و دانش آموزان از مرحله عملیات عینی به مرحله عملیات صوری در رشد شناختی انتﻘال می یابند. در این مرحله، توانایی درگیر شدن با مفاهیم انتزاعی، استدلال فرضی و حل مسایل پیچیده به یک ضرورت تبدیل می شود؛ حال آنکه مدل های آموزشی سنتی اغلب با این تغییرات رشدی سازگار نیستند و با اتکا بر حفظ کردنی کردن مطالب، کنجکاوی فکری دانش آموزان را سرکوب می کنند. ۴. ۲ ۱. ۲ شرح مسیله علیرغم پیشرفت های صورت گرفته در روان شناسی تربیتی، شکاف پایداری میان الزامات برنامه درسی و میزان درگیری واقعی دانش آموزان در آموزش علوم پایه هفتم وجود دارد. روش های آموزشی سنتی که بر جذب غیرفعال اطلاعات متمرکز هستند، اغلب به یادگیری سطحی می انجامند: دانش آموزان ممکن است در حفظ حﻘایق علمی موفق باشند، اما در انتﻘال این دانش به بافت های واقعی زندگی ناکام می مانند. این فﻘدان درگیری معنادار، به کاهش انگیزه تحصیلی و عدم توسعه مهارت های تفکر انتﻘادی می انجامد و ضرورت مداخلاتی را آشکار می کند که شکاف میان مفاهیم نظری علمی و کاربرد عملی آن ها را پر کنند. ۴. ۳ ۱. ۳هدف پژوهش هدف اصلی این پژوهش، بررسی تجربی اثربخشی رویکرد آموزش مبتنی بر مسیله )PBL( به عنوان یک راهبرد آموزشی تحول آفرین است. به طور مشخص، مطالعه حاضر به دنبال تعیین این موضوع است که آیا اجرای مدل PBL می تواند در مﻘایسه با روش های سنتی تدریس، پیشرفت تحصیلی دانش آموزان پایه هفتم را به طور معناداری بهبود بخشد. علاوه بر این، مزایای ثانویه PBL از جمله بهبود درگیری شناختی و توانمندی های تفکر انتﻘادی نیز بررسی می شود. ۴. ۴ ۱. ۴ سوالات پژوهش ۱. اجرای چارچوب آموزش مبتنی بر مسیله )PBL( چه میزان بر نمرات پس آزمون پیشرفت تحصیلی دانش آموزان پایه هفتم در مﻘایسه با آموزش سنتی سخنرانی محور تاثیر دارد؟ ۲. رویکرد PBL چه میزان بر سطوح درگیری ۳ بررسی اثربخشی آموزش مبتنی بر مسیله )PBL(در بهبود پیشرفت تحصیلی دانش آموزان پایه هفتم دوره متوسطه او لشناختی و میزان مشارکت دانش آموزان در فرایند یادگیری تاثیر دارد؟ ۵ ۲. پیشینه پژوهش در این بخش، چارچوب نظری ساختن گرایی، تکامل آموزش مبتنی بر مسیله و پیشینه تجربی پژوهش مرور می شود. ۵. ۱ ۲. ۱ چارچوب نظری: پارادایم ساختن گرا مبنای نظری آموزش مبتنی بر مسیله در نظریه ساختن گرایی ریشه دارد. بر اساس نظریه رشد شناختی ژان پیاژه، یادگیرندگان دریافت کنندگان غیرفعال دانش نیستند، بلکه سازندگان فعال مدل های ذهنی خود هستند و در مواجهه با اطلاعات جدید، آن را در ساختارهای شناختی موجود خود جذب و تطبیق می دهند. در تکمیل این دیدگاه، نظریه ساختن گرایی اجتماعی لو ویگوتسکی بر ماهیت اجتماعی یادگیری تاکید دارد: یادگیری فرایندی است که در آن دانش آموزان از طریق همکاری و تعامل با همسالان و مدرس، به سطوح بالاتری از درک می رسند. مدل PBL این نظریه ها را از طریق ایجاد یک محیط یادگیری اجتماعی عملیاتی می سازد که در آن »مسیله« به عنوان کاتالیزور داربست بندی شناختی و ساخت دانش توسط همسالان عمل می کند. هاملو-سیلور در مرور نظام مند خود، PBL را روشی آموزشی تعریف می کند که در آن یادگیری حول مسیله ای پیچیده و بدون پاسخ منحصربه فرد سازمان می یابد و دانش آموزان در گروه های مشارکتی، آنچه را برای حل مسیله نیاز به یادگیری دارند شناسایی کرده و به یادگیری خودراهبر می پردازند؛ اهداف این رویکرد شامل دانش منعطف، مهارت حل مسیله، .(Hmelo-Silver, 2004) یادگیری خودراهبر، مهارت همکاری و انگیزه درونی است۵. ۲ ۲. ۲ تکامل آموزش مبتنی بر مسیله آموزش مبتنی بر مسیله به عنوان پاسخی به محدودیت های آموزش سنتی پدید آمد. برخلاف مدل های سنتی که در آن ها معلم ابتدا اطلاعات را ارایه می دهد و سپس مسیله مطرح می شود، در PBL این فرایندمعکوس است: ابتدا مسیله ارایه می شود و دانش آموزان برای حل آن، انگیزه و نیاز به کسب اطلاعات پیدا می کنند. همین رویکرد »نیاز به دانستن«، انگیزه درونی بالایی ایجاد کرده و تضمین می کند که یادگیری در بافتاری معنادار صورت گیرد. PBL که ابتدا در آموزش پزشکی متولد شد، به تدریج به حوزه های حرفه ای دیگر و برنامه های درسی مدارس راه .(Hmelo-Silver, 2004) یافته است۵. ۳ ۲. ۳ درگیری شناختی و پیشرفت تحصیلی پیشرفت تحصیلی صرفا بازتاب نمرات بالا نیست، بلکه جلوه ای از درک عمیق مفهومی است. درگیری شناختی به میزان سرمایه گذاری ذهنی دانش آموز در یادگیری اشاره دارد که تفکر راهبردی، خودتنظیمی و پایداری در یادگیری را در بر می گیرد. شواهد فراتحلیلی نشان می دهد PBL در مﻘایسه با آموزش سنتی، در حفظ داری بلندمدت، توسعه مهارت ها و رضایت دانش آموزان و معلمان برتری دارد؛ حال آنکه رویکردهای سنتی ممکن است در حفظ .(van Barneveld, 2009 & Strobel) کوتاه مدت مطالب اندازه گیری شده با آزمون های استاندارد بهتر عمل کننداین شواهد، فرضیه پژوهش حاضر درباره برتری PBL در یادگیری عمیق و پایدار را پشتیبانی می کند. ۶ ۳. روش شناسی در این بخش، طرح پژوهش، ویژگی های شرکت کنندگان، پروتکل مداخله، ابزارها و روش تحلیل داده ها تشریح می شود. ۴ بررسی اثربخشی آموزش مبتنی بر مسیله )PBL(در بهبود پیشرفت تحصیلی دانش آموزان پایه هفتم دوره متوسطه او ل۶. ۱ ۳. ۱ طرح پژوهش در این پژوهش از طرح نیمه تجربی با پیش آزمون و پس آزمون و گروه کنترل غیرهمتا استفاده شد. این طرح به دلیل محدودیت های محیط مدرسه ای و عدم امکان تخصیص تصادفی کامل دانش آموزان به گروه ها انتخاب گردید؛ با این حال، هم تراز بودن اولیه دو گروه از طریق پیش آزمون کنترل شد. جامعه آماری پژوهش شامل دانش آموزان پایه هفتم در یکی از مدارس منطﻘه شهری در سال تحصیلی ۱۴۰۴–۶. ۲ ۳. ۲ شرکت کنندگان و نمونه گیری ۱۴۰۵ بود. از روش نمونه گیری هدفمند برای انتخاب دو کلاس با عملکرد تحصیلی مشابه استفاده شد و در مجموع ۶۰ دانش آموز در مطالعه شرکت کردند. شرکت کنندگان به دو گروه تﻘسیم شدند :• گروه آزمایش )۳۰ نفر(: تحت برنامه درسی هشت هفته ای مبتنی بر PBL قرار گرفت. • گروه کنترل )۳۰ نفر(: آموزش های خود را از طریق روش سنتی )سخنرانی و معلم محور( دریافت کرد. PBL)۶. ۳ ۳. ۳ مداخله آموزشی )پروتکلمداخله در قالب واحد درسی »اکوسیستم ها و پایداری محیط زیست« اجرا شد. هر واحد درسی با ارایه یک پرسش هدایت کننده یا سناریوی دنیای واقعی آغاز می شد )مانند: »چگونه می توانیم اثرات رواناب های شهری را بر اکوسیستم آب های شیرین محلی کاهش دهیم؟«(. چرخه سه مرحله ای مداخله به شرح زیر بود: ۱. شناسایی مسیله: دانش آموزان آنچه را که می دانند و آنچه را که نیاز به یادگیری دارند، شناسایی کردند. ۲. جستجوی خودراهبر: دانش آموزان در گروه های کوچک همکاری کرده و با استفاده از منابع دیجیتال و مﻘالات علمی به تحﻘیق پرداختند. ۳. سنتز و ارایه: گروه ها یافته های خود را برای ارایه راهکاری علمی ترکیب کرده و آن را برای همکلاسی های خود ارایه دادند. ۶. ۴ ۳. ۴ ابزارهای گردآوری داده ها ۱. آزمون پیشرفت تحصیلی :)AAT( ابزار ۴۰ سوالی استاندارد که درک مفهومی، کاربرد و تحلیل را می سنجد. ۲. مﻘیاس درگیری شناختی :)CES( پرسشنامه خودگزارشی با طیف لیکرت برای سنجش میزان مشارکت،تلاش و علاقه دانش آموزان. ۶. ۵ ۳. ۵ روش تحلیل داده ها برای بررسی معناداری تفاوت میانگین نمرات پس آزمون دو گروه، از آزمون ت مستﻘل و برای کنترل تفاوت های اولیه، از تحلیل کوواریانس )ANCOVA( با پیش آزمون به عنوان متغیر کوواریت استفاده شد. سطح معناداری در تمامی آزمون ها برابر ۰/۰۵ در نظر گرفته شد. ۷ ۴. یافته های پژوهش در این بخش، یافته های توصیفی و استنباطی پژوهش و نتایج مربوط به درگیری شناختی ارایه می شود. ۷. ۱ ۴. ۱ یافته های توصیفی میانگین و انحراف معیار نمرات پیش آزمون و پس آزمون پیشرفت تحصیلی دو گروه در جدول زیر ارایهشده است. دو گروه در پیش آزمون تفاوت معناداری نداشتند که نشان دهنده هم تراز بودن اولیه آن ها است؛ اما در پس آزمون، ۵ بررسی اثربخشی آموزش مبتنی بر مسیله )PBL(در بهبود پیشرفت تحصیلی دانش آموزان پایه هفتم دوره متوسطه او لبرتری چشمگیر گروه آزمایش آشکار شد. تعداد انحراف معیار پس آزمون پس آزمون )میانگین( پیش آزمون )میانگین( گروه ۳۰ ۳۰ ۶/۳ ۷/۱۸۴/۵ ۶۸/۲ ۵۶/۸ ۵۵/۹ (PBL) آزمایشکنترل )سنتی( ۷. ۲ ۴. ۲ یافته های استنباطی نتیجه آزمون ت مستﻘل نشان داد تفاوت میانگین نمرات پس آزمون دو گروه معنادار است؛ میانگین گروه آزمایش )۸۴/۵( به طور قابل توجهی بالاتر از میانگین گروه کنترل )۶۸/۲( بود و این تفاوت در سطح ۰/۰۵ معنادار گزارش شد. اندازه اثر محاسبه شده نیز دامنه بزرگ را نشان داد که حاکی از اهمیت عملی یافته ها در کنار اهمیت آماری آن ها است. ۷. ۳ ۴. ۳ یافته های مربوط به درگیری شناختی PBL نتایج مﻘیاس درگیری شناختی نیز تفاوت معناداری به نفع گروه آزمایش نشان داد. دانش آموزان گروهنمرات بالاتری در مولفه های مشارکت فعال، پایداری در انجام تکالیف و کنجکاوی فکری کسب کردند. این یافته با نتایج پیشرفت تحصیلی هم جهت بود و نﻘش درگیری شناختی را به عنوان سازوکار میانجی بهبود یادگیری برجسته ساخت. ۸ ۵. بحث و نتیجه گیری در این بخش، یافته های پژوهش تحلیل شده و نتیجه گیری، پیشنهادهای کاربردی و محدودیت ها ارایه می شود. ۸. ۱ ۵. ۱ تحلیل پیشرفت تحصیلی یافته های آماری نشان دهنده تفاوت معنادار در عملکرد پس آزمون دو گروه بود: میانگین نمرات گروه آزمایش )۸۴/۵( به طور قابل توجهی بالاتر از میانگین گروه کنترل )۶۸/۲( قرار داشت. این نتیجه نشان می دهد چارچوب PBL انتﻘال اطلاعات را از حافظه کوتاه مدت به حافظه بلندمدت و درک عمیق تسهیل می کند. از آنجا که دانش آموزان برای حل مسایل ناگزیر از دستکاری فعال اطلاعات بودند، از مرحله حفظ کردن عبور کرده و به مرحله تسلط مفهومی رسیدند. این یافته با مرور هاملو-سیلور درباره اهداف PBL شامل دانش منعطف، مهارت حل .(Hmelo-Silver, 2004) مسیله و یادگیری خودراهبر هم خوان است۸. ۲ ۵. ۲ نﻘش درگیری شناختی یافته های مﻘیاس درگیری شناختی، دلیل بهبود پیشرفت تحصیلی را روشن ساخت. دانش آموزان گروه آزمایش میزان بسیار بالاتری از »پایداری در انجام تکالیف« و »کنجکاوی فکری« را گزارش کردند. به نظر می رسد انتﻘال از مدل »شنونده غیرفعال« به »جستجوگر فعال«، خستگی و بی علاقگی معمول در کلاس های علوم پایه هفتم را کاهش داده است. همچنین ماهیت مشارکتی PBL از طریق داربست بندی اجتماعی، بار شناختی مرتبط با حل مسایل پیچیده را کاهش داد. هم راستا با شواهد فراتحلیلی، برتری PBL بیش از آنکه در یادآوری فوری مطالب .(van Barneveld, 2009 & Strobel) باشد، در حفظ داری بلندمدت و توسعه مهارت ها جلوه می یابد ۶ بررسی اثربخشی آموزش مبتنی بر مسیله )PBL(در بهبود پیشرفت تحصیلی دانش آموزان پایه هفتم دوره متوسطه او ل۸. ۳ ۵. ۳ کاربردهای آموزشی و پیشنهادها این نتایج پیامدهای مهمی برای تعلیم و تربیت دوره متوسطه دارد. داده ها نشان می دهند که حرکت از مدل »ارایه اطلاعات« به سمت مدل »تسهیلگری پرس وجو« می تواند نیازهای تکاملی یادگیرندگان در سنین نوجوانی را برآورده کند. معلمان باید خود را از نﻘش »توزیع کننده حﻘایق« به نﻘش »طراح تجربه های یادگیری« تغییر دهند و کتاب های درسی نیز با سناریوهای واقعی و مسیله محور بازطراحی شوند. برگزاری کارگاه های توانمندسازی معلمان برای اجرای موثر چرخه PBL در کلاس های پرجمعیت، گام نخست این گذار است. ۸. ۴ ۵. ۴ محدودیت ها و پیشنهادهای پژوهشی آتی اگرچه نتایج امیدوارکننده است،این مطالعه به دلیل ماهیت نیمه تجربی،تکیه بر ابزار خودگزارشیدرگیریشناختی و تمرکز بر یک واحد درسی خاص، محدودیت هایی دارد و نتایج آن ممکن است برای تمامی دروس یا مﻘاطع تحصیلی قابل تعمیم نباشد. پژوهش های آتی باید از طرح های طولی استفاده کنند تا اثرات بلندمدت PBL را بر مسیر تحصیلی دانش آموزان بررسی کرده و تفاوت های آن را در گروه های مختلف اقتصادی–اجتماعی و دروس دیگر آزمون کنند. ۹ منابع Hmelo-Silver, C. E. (2004). Problem-Based Learning: What and How Do Students Learn? .۱235Educational Psychology Review, 16 ,)3(–.266 لینک مﻘاله van Barneveld, A. (2009). When is PBL More Effective? A Meta-synthesis & Strobel, J., .۲ Interdisciplinary Journal of Meta-analyses Comparing PBL to Conventional Classrooms.44of Problem-Based Learning, 3 ,)1(–.58 لینک مﻘاله یادداشت: داده های آماری گزارش شده در بخش های روش شناسی و یافته های پژوهش )نمونه، میانگین ها و آزمون های آماری( داده های فرضی قالب پژوهشی این مﻘاله هستند و در صورت انجام مطالعه واقعی، باید با داده های میدانی جایگزین شوند. ۷