حکمرانی شناختی و صیانت از حریم داده های عصبی در عصر سایبورگ ها؛ ضرورت بازتعریف مسئولیت کیفری در فرکانس های مغزی

مقدمه و بیان مسئله:
پیشرفت خیره کننده فناوری های ارتباط مغز و رایانه (Brain-Computer Interfaces - BCI) و گسترش نفوذ رابط های عصبی در بستر عصر سایبورگ ها، بشر را از محدوده فیزیکی تن فراتر برده و به مرزهای تسخیر داده های شناختی رسانده است. در این میان، سیگنال های حیاتی مغز (مانند پتانسیل های برانگیخته و امواج EEG/ECoG) که روزی محرمانه ترین لایه حریم خصوصی انسان بودند، امروزه به واسطه الگوریتم های یادگیری ماشین قابل رمزگشایی (Decoding) هستند. این تحول ساختاری، چالش های سترگی را در حوزه امنیت شناختی و فقه کاربردی پدید آورده است که نیازمند بازخوانی مفاهیم سنتی مالکیت، جنایت و حرمت نفس است.

تحلیل فنی مهندسی:
از منظر مهندسی پزشکی و بیوالکتریک، سامانه های BCI از طریق الکترودهای کاشته شده یا پوشیدنی، پالس های الکتروشیمیایی اعصاب را ثبت کرده و با تبدیل آن به بردارهای عددی، نیات حرکتی یا حتی حالت های عاطفی کاربر را استخراج می کنند. مسئله اساسی اینجاست که ذات این الگوریتم ها بر پایه استقرای آماری و پیش بینی استوار است و احتمال وقوع «هک شناختی» (Cognitive Hacking) یا دستکاری غیرمجاز فرکانس های مغزی توسط اشخاص ثالث یا شرکت های مالک پلتفرم، امنیت روانی و استقلال فردی انسان را به طور جدی تهدید می کند.

تحلیل فقهی-اصولی و حقوقی:
در مواجهه با این پدیده، استناد به قواعد کلان فقهی راهگشاست:
۱. قاعده تسلیط و کرامت انسانی: بنابر آیه شریفه «و لقد کرمنا بنی آدم»، کرامت ذاتی انسان اجازه نمی دهد حریم ادراکی و عصبی او ابزار استثمار داده ای قرار گیرد. تسلط بر مغز و افکار دیگران بدون اذن صریح، مصداق بارز تجاوز به حریم حیات باطنی است.
۲. قاعده لا ضرر و حرمت اضرار غیر: انتقال یا دستکاری داده های عصبی که منجر به آسیب های شناختی، اختلال در تصمیم گیری یا سلب اراده آزاد فرد شود، مشمول حکم تکوینی و تشریعی حرمت ضرر است.
۳. مساله مالکیت داده های عصبی: بر اساس اصول فقهی مالکیت و قاعده «من حاز ملک»، داده های تولیدشده در اعماق سیستم عصبی انسان، تبعا متعلق به خود شخص است و هیچ شخص حقیقی یا حقوقی (حتی توسعه دهندگان فناوری) حق تصرف تکوینی یا تحلیلی بدون رضایت آگاهانه و مشروع را ندارند.

نتیجه گیری راهبردی:
عصر سایبورگ ها نیازمند تدوین «فقه فناوری های شناختی» است. صیانت از حریم داده های عصبی، نه یک گزینه لوکس حقوقی، بلکه یک ضرورت صیانت از اراده آزاد انسان (Cognitive Liberty) در برابر هجوم الگوریتم های مهندسی پزشکی است. نظام حقوقی و فقهی اسلامی با تکیه بر اصول پویای اجتهاد، ظرفیت بالایی برای جرم انگاری تجاوزات شناختی و ارائه دکترین نوین مالکیت داده های عصبی دارد.