ژئوپلیتیک تنگه هرمز

ژئوپلیتیک تنگه هرمز

تنگه هرمز، آبراهی قلاب شکل میان ایران و عمان، خلیج فارس را به دریای عمان و اقیانوس هند پیوند می دهد و به عنوان یکی از مهم ترین گلوگاه های انرژی جهان شناخته می شود. این تنگه با مختصات ۲۶درجه و ۳۴ دقیقه عرض شمالی و ۵۶ درجه و ۱۵ دقیقه طول شرقی، از شمال به ایران و از جنوب به شبه جزیره مسندم (تحت حاکمیت عمان و بخشی از امارت راس الخیمه امارات) متصل می شود .طول تنگه هرمز حدود ۹۰ مایل دریایی (۱۶۷ کیلومتر) و عرض آن بین ۲۱ تا ۵۲ مایل دریایی (۳۹ تا ۹۶ کیلومتر) متغیر است. عمق آن در برخی نقاط به ۱۰۰ متر می رسد، اما عرض مسیر کشتیرانی در هر جهت تنها حدود سه کیلومتر است که کنترل آن را برای نیروهای نظامی آسان می کند. آب های این تنگه به سه بخش تقسیم می شود: آب های سرزمینی ایران، آب های سرزمینی عمان و آب های آزاد. این تنگه تابع مقررات کنوانسیون ۱۹۸۲ملل متحد در مورد حقوق دریاهاست و در شرایط صلح، کشتی های نظامی و بازرگانی از حق عبور ترانزیت برخوردارند .تنگه هرمز شاهراه اصلی انتقال انرژی جهان است. پیش از بحران ۲۰۲۶، حدود ۲۰ درصد از تجارت جهانی نفت دریایی و ۲۰ درصد از گاز طبیعی مایع (LNG) جهان از این تنگه عبور می کرد .بر اساس آمارها، حداقل ۸۸ درصد نفت عربستان سعودی، ۹۰ درصد نفت ایران، ۹۸درصد نفت عراق، ۹۹ درصد نفت امارات و ۱۰۰ درصد نفت کویت و قطر از این تنگه عبور می کند .بیش از ۷۵ درصد نفت وارداتی ژاپن و ۴۲ درصد نفت وارداتی چین نیز از این مسیر ترانزیت می شود .علاوه بر نفت و گاز، حدود ۳۰تا ۳۵ درصد صادرات جهانی اوره و ۲۰ تا ۳۰ درصد صادرات آمونیاک از منطقه خلیج فارس انجام می شود و تا ۳۰ درصد کودهای شیمیایی تجارت جهانی از این تنگه عبور می کند .

در نظریه های کلاسیک ژئوپلیتیک، هالفورد مکیندر با نظریه هارتلند معتقد بود هر کشوری که بر فلات مرکزی سیبری تا رود ولگا و بلندی های هیمالیا، مغولستان و زاگرس ایران کنترل داشته باشد، بر جهان حکومت خواهد کرد. نیکولاس اسپایکمن نیز با نظریه ریملند معتقد بود قدرت اصلی در حاشیه رودها، تنگه ها، دریاها و بنادر متمرکز است و هر قدرتی که بر سه تنگه مالاکا، هرمز و باب المندب مسلط باشد، بر کل دنیا مسلط خواهد بود . ایران از معدود کشورهایی است که در هر دو نظریه نقش آفرینی مستقیم دارد.

چندین مسیر جایگزین برای دور زدن تنگه هرمز وجود دارد، اما ظرفیت آن ها محدود است:

• خط لوله شرق-غرب عربستان (پترولاین): حدود ۱۲۰۰ کیلومتر طول دارد و ظرفیت آن پنج میلیون بشکه در روز است .
• خط لوله حبشان-فجیره (ابوظبی): ۳۷۰ کیلومتر طول دارد و ظرفیت آن ۲.۵ میلیون بشکه در روز است .
• خط لوله کرکوک-جیحان عراق: به دریای مدیترانه از طریق ترکیه می رسد .

ظرفیت ترکیبی این خطوط لوله حدود ۹ میلیون بشکه در روز است، در حالی که حدود ۲۰ میلیون بشکه در روز از تنگه هرمز عبور می کند.

بحران ۲۰۲۶ و پیامدهای آن

در فوریه ۲۰۲۶، پس از حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به ایران، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تردد کشتی ها در تنگه هرمز را محدود کرد.این بحران به بزرگ ترین اختلال در عرضه انرژی جهان از دهه ۱۹۷۰تبدیل شد . قیمت نفت برنت در ۸ مارس ۲۰۲۶ برای اولین بار در چهار سال گذشته از ۱۰۰ دلار در هر بشکه عبور کرد و در اوج به ۱۲۶ دلار رسید.این بحران همچنین زنجیره تامین کودهای شیمیایی، آلومینیوم و هلیوم را مختل کرد . تنگه هرمز به دلیل موقعیت جغرافیایی منحصر به فرد، ظرفیت بالای انتقال انرژی و نبود جایگزین واقعی، همچنان یکی از مهم ترین نقاط استراتژیک جهان محسوب می شود. هرگونه اختلال در آن، پیامدهای گسترده ای بر اقتصاد جهانی، امنیت انرژی و حتی امنیت غذایی کشورها دارد.