Khosh Aghbat Amir Hossein
دانشجوی برق صنعتی دانشگاه علمیکاربردی، فعال در برق ساختمان و هوشمندسازی
9 یادداشت منتشر شدهآیا Zigbee PRO جای KNX را می گیرد؟
«آیا زمان خداحافظی با سیم کشی فرا رسیده است؟»

وقتی در یک آپارتمان تمام شده ایستاده اید؛ جایی که نقاشی دیوارها تازه تمام شده و حتی فکر کردن به باز کردن مسیر برای یک کابل جدید، شبیه کابوس است، راهکارهای بی سیم مثل یک نجات بخش از راه می رسند. اما آیا Zigbee PRO و
اقعا می تواند جای KNX را بگیرد؟ پاسخ کوتاه این است: نه به طور کامل. تفاوت اصلی این دو، در برچسب قیمت روی کلیدها نیست؛ بلکه در پایداری زیرساخت، معماری کنترل و مسئولیت نگهداری درازمدت نهفته است.
اما اول ببینیم Zigbee PRO دقیقا چیست. برخلاف تصور رایج، این نام یک کلید هوشمند یا یک اپلیکیشن نیست. Zigbee PRO مشخصات بخش شبکه و مسیریابی در پشته ی ارتباطی زیگبی را تعریف می کند. این پروتکل برای برقراری ارتباط در لایه ی فیزیکی و کنترل دسترسی به رسانه، بر استاندارد IEEE 802.15.4 تکیه دارد؛ همان بستری که ارتباط رادیویی میان گره های مجاور را ممکن می کند. قابلیت مسیریابی زیگبی اجازه می دهد ارتباطات از محدوده ی یک پیوند رادیویی مستقیم فراتر بروند.
در یک شبکه ی مش، لازم نیست همه ی تجهیزات مستقیما با «هماهنگ کننده» (Coordinator) در ارتباط باشند. پیام ها می توانند دست به دست و از طریق «مسیریاب ها» (Routers) به مقصد برسند. اگر یک مسیر قطع شود، شبکه مسیر تازه ای پیدا می کند. اما این «خودترمیمی» جادو نیست؛ مشروط به این است که مسیر جایگزین و تجهیزات فعال دیگری در اطراف وجود داشته باشند.
نکته ی مهم تر، نقش هر تجهیز است. مسیریاب ها پیام دیگران را از خود عبور می دهند، اما «تجهیزات انتهایی» (End Devices) فقط از طریق یک گره ی والد متصل می شوند. یک حسگر باتری خور که بیشتر اوقات در خواب است، هرگز تقویت کننده ی شبکه نیست. پس خرید ده ها حسگر باتری خور، لزوما پوشش شبکه ی شما را بهتر نمی کند.
حالا زیگبی را باید دقیقا در برابر کدام KNX گذاشت؟ اشتباه رایج این است که KNX را «فقط سیمی» بدانیم. این استاندارد در مجموعه ی استانداردهای ISO/IEC 14543-3 تعریف شده و رسانه های گوناگونی از جمله زوج تابیده (Twisted Pair)، فرکانس رادیویی (RF) و IP را پوشش می دهد. اما در دنیای واقعی پروژه ها، مقایسه ی کاربردی معمولا میان «زیگبی بی سیم» و «KNX روی زوج تابیده» شکل می گیرد.
تفاوت اجرایی از همین جا شروع می شود. در KNX زوج تابیده، مسیر کنترل را فیزیکی و از پیش طراحی می کنید. در زیگبی، کیفیت ارتباط به آرایش گره ها و محیط رادیویی وابسته است. مش مسیرهای بیشتری می سازد، اما امواج رادیویی نمی توانند دیوار ضخیم یا تداخل شدید را حذف کنند. پس جای گذاری تجهیزات، بخشی از مهندسی شبکه است؛ نه چیزی که به شانس بعد از نصب بسپارید.
تفاوت دوم در راه اندازی و تحویل پروژه است. KNX با نرم افزار واحد ETS پیکربندی می شود و مستندات یکپارچه اش مبنای نگهداری و انتقال کار به مجری بعدی است. در دنیای زیگبی هم استانداردها و گواهی محصول مهم اند، اما گواهی یک سکو را نباید با سازگاری کامل همه ی قابلیت های محصولات برندهای مختلف اشتباه گرفت؛ برنامه ی گواهی و امکانات پیاده سازی شده در هر محصول باید جداگانه بررسی شود.
یک مثال کارگاهی: مالک آپارتمانی تمام شده می خواهد روشنایی راهرو با حضور افراد روشن شود و چراغ های پذیرایی از یک رابط مشترک مدیریت شوند. با انتخاب درست تجهیزات، ارتباط بی سیم می تواند نیاز به مسیر جدید برای کابل فرمان را به شدت کم کند. اما «بی سیم» فقط شیوه ی تبادل داده است؛ به این معنا نیست که عملگرها از تغذیه بی نیازند یا گره ها نیازی به زیرساخت ندارند. یک مسیریاب زیگبی باید همیشه روشن و در دسترس بماند.
تصور کنید چراغ هوشمندی که نقش مسیریاب دارد، با یک کلید دیواری سنتی از برق جدا شود؛ مسیر متکی به آن هم حذف می شود. اگر مسیر جایگزینی در نزدیکی نباشد، «خودترمیمی» کاری از پیش نمی برد. پس ستون ارتباطی شبکه را هرگز روی تجهیزاتی بنا نکنید که کاربر هر روز برقشان را قطع می کند.
برای تحویل تمیز چنین پروژه ای، مجری باید نقش واقعی هر تجهیز (مسیریاب یا انتهایی بودن) را از مستندات سازنده استخراج کند، فرمان ها را در محل نهایی و در شرایط عادی بهره برداری آزمایش کند، عمدا برق یک مسیریاب را قطع کند تا مسیر جایگزین به چالش کشیده شود، و اینترنت ساختمان را قطع کند تا عملکرد محلی سنجیده شود. هرچند ارتباط زیگبی به ابر نیازی ندارد، اما این تضمینی بر رفتار درست همه ی اپلیکیشن ها و سناریوها هنگام قطعی اینترنت نیست.
جمع بندی: در بازسازی ها و جاهایی که افزودن تدریجی حسگرها و کنترلرهای پراکنده هدف است و مسیر کابل دشوار است، Zigbee PRO ارزش بررسی بالایی دارد؛ به شرط ساخت شبکه ای با مسیرهای مناسب و پذیرش الزامات نگهداری. پیشنهاد می شود پیش از خرید گسترده، نمونه ای محدود با همان محصولات نهایی آزمایش شود. در مقابل، برای ساختمان های نوساز که از ابتدا مسیرگذاری ممکن است و کارفرما مستندسازی، توسعه با چند سازنده و نگهداری بلندمدت می خواهد، KNX روی زوج تابیده همچنان انتخابی مهندسی و قابل دفاع است؛ معماری توزیع شده ی KNX اجازه می دهد عملکردهای پایه بدون وابستگی ضروری به کنترل کننده ی مرکزی ادامه پیدا کنند.
هیچ درصد ثابتی برای «ارزان تر بودن زیگبی» قابل تعمیم نیست. در برآورد حرفه ای، تجهیزات، زیرساخت، راه اندازی، آزمون و نگهداری آینده باید کنار هم دیده شوند. حذف بخشی از کابل کشی به تنهایی معادل کاهش قطعی هزینه ی کل نیست؛ همان طور که وجود کابل به تنهایی کیفیت تحویل را تضمین نمی کند. قاعده ی انتخاب برای مجری حرفه ای برق روشن است: اول الزامات پروژه و آزمون تحویل، بعد نام پروتکل.