پدافند زیستی در عصر تهدیدات نوظهور؛ ضرورت گذار از مدیریت بحران به حکمرانی هوشمند زیستی

پدافند زیستی در عصر تهدیدات نوظهور؛ ضرورت گذار از مدیریت بحران به حکمرانی هوشمند زیستی

مقدمه

تحولات شتابان در حوزه زیست فناوری، گسترش ارتباطات جهانی، تغییرات اقلیمی، افزایش جابه جایی جمعیت و پیچیده تر شدن تعاملات انسان، حیوان و محیط زیست، ماهیت تهدیدات زیستی را دستخوش تغییرات بنیادین کرده است. امروزه تهدیدات زیستی دیگر صرفا در قالب شیوع بیماری های واگیردار یا حوادث آزمایشگاهی قابل تعریف نیستند، بلکه طیفی از مخاطرات طبیعی، تصادفی و عمدی را در بر می گیرند که می توانند سلامت عمومی، امنیت غذایی، زیرساخت های حیاتی و حتی ثبات اقتصادی و اجتماعی کشورها را تحت تاثیر قرار دهند.

تجربه همه گیری کووید-۱۹ به خوبی نشان داد که حتی نظام های سلامت پیشرفته نیز در برابر بحران های زیستی گسترده، آسیب پذیری های جدی دارند. این تجربه همچنین آشکار کرد که مقابله موثر با تهدیدات زیستی، صرفا از طریق افزایش ظرفیت های درمانی امکان پذیر نیست، بلکه مستلزم برخورداری از یک نظام جامع، پیش نگر و هماهنگ برای پیشگیری، شناسایی، پاسخ و بازیابی است.

در چنین شرایطی، پدافند زیستی به عنوان یکی از مولفه های مهم امنیت ملی و سلامت عمومی، نیازمند بازتعریف در چارچوب حکمرانی هوشمند و تاب آوری ملی است.

۱. تغییر پارادایم تهدیدات زیستی و ضرورت بازنگری در رویکردهای سنتی

یکی از مهم ترین ویژگی های محیط امنیتی امروز، ظهور و گسترش تهدیدات زیستی پیچیده، چندبعدی و بعضا غیرقابل پیش بینی است. پیشرفت فناوری های زیستی، دسترسی گسترده تر به دانش و تجهیزات تخصصی و توسعه فناوری های همگرا، فرصت های ارزشمندی برای ارتقای سلامت و توسعه علمی فراهم کرده اند؛ با این حال، هم زمان ضرورت توجه به مخاطرات ناشی از کاربردهای دوگانه این فناوری ها را نیز افزایش داده اند.

در این میان، تهدیدات زیستی را نمی توان صرفا به عوامل بیماری زای شناخته شده محدود کرد. ظهور بیماری های نوپدید و بازپدید، مقاومت ضدمیکروبی، مخاطرات زیستی مرتبط با زنجیره تامین غذا و آب، حوادث زیستی در مراکز تحقیقاتی و مخاطرات ناشی از سوءاستفاده از فناوری های نوین زیستی، همگی بخشی از منظومه تهدیدات جدید محسوب می شوند.

بنابراین، رویکرد سنتی که عمدتا بر واکنش پس از وقوع حادثه متمرکز است، پاسخگوی پیچیدگی های محیط تهدیدات زیستی نیست. ضرورت دارد نگاه نظام مند از مدیریت بحران به سمت مدیریت پیش نگر مخاطرات و ارتقای تاب آوری زیستی تغییر یابد.

۲. پدافند زیستی؛ فراتر از مقابله با عوامل بیماری زا

پدافند زیستی را باید مجموعه ای از سیاست ها، اقدامات، ظرفیت ها و سازوکارهای هماهنگ برای پیشگیری، آمادگی، شناسایی، مقابله و بازیابی در برابر تهدیدات و مخاطرات زیستی دانست.

در این تعریف، پدافند زیستی صرفا یک موضوع بهداشتی یا درمانی نیست، بلکه حوزه ای میان رشته ای است که امنیت سلامت، امنیت غذایی، امنیت محیط زیست، امنیت آزمایشگاهی، مدیریت بحران، فناوری و حکمرانی را به یکدیگر پیوند می دهد.

از این منظر، موفقیت نظام پدافند زیستی به میزان هماهنگی میان نهادهای مختلف، کیفیت نظام پایش و مراقبت، دسترسی به داده های معتبر، توانمندی آزمایشگاهی، آمادگی نیروی انسانی و ظرفیت تصمیم گیری سریع و مبتنی بر شواهد وابسته است.

نکته اساسی آن است که پدافند زیستی باید به عنوان یک ظرفیت مستمر ملی نهادینه شود، نه آنکه صرفا در زمان وقوع بحران مورد توجه قرار گیرد.

۳. حکمرانی زیستی؛ حلقه مفقوده در اثربخشی پدافند زیستی

یکی از چالش های مهم در مدیریت تهدیدات زیستی، تعدد نهادهای مسئول و پراکندگی وظایف و اختیارات است. ماهیت فرابخشی تهدیدات زیستی ایجاب می کند که دستگاه های متولی سلامت، دامپزشکی، کشاورزی، محیط زیست، مدیریت بحران، دانشگاه ها و مراکز پژوهشی در چارچوب یک نظام هماهنگ فعالیت کنند.

در این زمینه، مفهوم حکمرانی زیستی اهمیت ویژه ای پیدا می کند. حکمرانی زیستی به معنای ایجاد سازوکارهای موثر برای سیاست گذاری، تقسیم مسئولیت، هماهنگی نهادی، نظارت، تبادل اطلاعات و پاسخ گویی در حوزه مخاطرات و تهدیدات زیستی است.

نبود یک چارچوب منسجم برای تبادل داده ها، موازی کاری نهادی، ضعف در تعریف شاخص های مشترک آمادگی و نبود نظام ارزیابی عملکرد، می تواند اثربخشی اقدامات پدافند زیستی را کاهش دهد.

ازاین رو، تدوین نقشه راه ملی پدافند زیستی با تاکید بر تعیین مسئولیت ها، یکپارچه سازی نظام اطلاعاتی، تعریف شاخص های ارزیابی و ایجاد سازوکارهای هماهنگی بین بخشی، ضرورتی راهبردی محسوب می شود.

۴. فناوری های نوین و آینده پدافند زیستی

تحولات فناوری، فرصت های جدیدی برای ارتقای ظرفیت های پدافند زیستی ایجاد کرده اند. هوش مصنوعی، تحلیل کلان داده ها، زیست فناوری، سامانه های هوشمند پایش و فناوری های پیشرفته تشخیصی می توانند نقش مهمی در شناسایی زودهنگام مخاطرات و بهبود کیفیت تصمیم گیری ایفا کنند.

به کارگیری هوش مصنوعی در تحلیل الگوهای بیماری، شناسایی روندهای غیرعادی، پیش بینی نیازهای نظام سلامت و پشتیبانی از تصمیم گیری در شرایط بحران، از جمله ظرفیت های مهم این فناوری است.

همچنین توسعه سامانه های یکپارچه مراقبت زیستی و اتصال داده های حوزه سلامت انسان، حیوان و محیط زیست می تواند امکان شناسایی زودهنگام مخاطرات و مدیریت هماهنگ تر آنها را فراهم کند.

البته بهره گیری از این فناوری ها مستلزم توجه جدی به اعتبار داده ها، امنیت سایبری، حریم خصوصی، ملاحظات اخلاقی و جلوگیری از وابستگی های فناورانه است.

بنابراین، فناوری زمانی می تواند به ارتقای پدافند زیستی منجر شود که در یک چارچوب حکمرانی داده محور، ایمن و پاسخ گو به کار گرفته شود.

۵. رویکرد سلامت واحد؛ ضرورت نگاه یکپارچه به تهدیدات زیستی

یکی از رویکردهای بنیادین در مدیریت نوین مخاطرات زیستی، الگوی «سلامت واحد» (One Health) است. این رویکرد بر ارتباط متقابل سلامت انسان، حیوان، گیاه و محیط زیست تاکید دارد و معتقد است بسیاری از مخاطرات زیستی را نمی توان بدون درک این ارتباطات به درستی شناسایی و مدیریت کرد.

بخش قابل توجهی از بیماری های عفونی نوپدید انسانی منشا حیوانی دارند. همچنین تغییرات اقلیمی، تخریب زیستگاه ها، تغییر الگوهای کشاورزی و جابه جایی گونه های جانوری می توانند بر الگوی انتشار عوامل بیماری زا تاثیرگذار باشند.

از این منظر، تقویت همکاری میان نظام سلامت، سازمان دامپزشکی، بخش کشاورزی و نهادهای محیط زیستی، توسعه نظام های مشترک مراقبت و ایجاد بانک های اطلاعاتی مرتبط، از الزامات اساسی پدافند زیستی اثربخش است.

۶. الزامات راهبردی ارتقای پدافند زیستی کشور

با توجه به تحولات محیط تهدیدات و تجربیات بین المللی، ارتقای پدافند زیستی کشور مستلزم توجه به چند محور اساسی است:

الف) توسعه نظام یکپارچه پایش و هشدار زیستی: ایجاد ارتباط موثر میان سامانه های مراقبت بیماری های انسانی، دامی و محیطی و بهره گیری از ظرفیت های تحلیل داده برای شناسایی زودهنگام مخاطرات.

ب) تقویت زیرساخت های آزمایشگاهی و تشخیصی: ارتقای کیفیت، استانداردسازی، شبکه سازی و تاب آوری آزمایشگاه های مرجع و تشخیصی، همراه با رعایت الزامات ایمنی و امنیت زیستی.

ج) توسعه سرمایه انسانی متخصص: تربیت و توانمندسازی نیروی انسانی در حوزه های اپیدمیولوژی، میکروب شناسی، زیست فناوری، مدیریت بحران، امنیت زیستی و تحلیل مخاطرات.

د) ارتقای آمادگی و تمرین های بین بخشی: طراحی و اجرای تمرین های مشترک برای سنجش آمادگی دستگاه ها، شناسایی نقاط ضعف و بهبود فرآیندهای هماهنگی و پاسخ.

ه) تقویت پژوهش و نوآوری بومی: حمایت از تحقیقات کاربردی، توسعه فناوری های تشخیصی، تولید تجهیزات و محصولات راهبردی و تقویت ارتباط میان دانشگاه، صنعت و نهادهای اجرایی.

و) استقرار نظام ارزیابی و مدیریت ریسک: شناسایی نظام مند مخاطرات، اولویت بندی آنها بر اساس احتمال وقوع و شدت پیامدها و تدوین برنامه های کاهش آسیب پذیری.

ز) تقویت فرهنگ عمومی و تخصصی پدافند زیستی: افزایش آگاهی عمومی، آموزش گروه های تخصصی و توسعه سواد زیستی در سطوح مختلف جامعه.

نتیجه گیری

پدافند زیستی در جهان امروز دیگر یک حوزه محدود و صرفا تخصصی نیست، بلکه یکی از ارکان مهم امنیت ملی، سلامت عمومی و تاب آوری زیرساخت های حیاتی به شمار می رود. پیچیدگی تهدیدات نوظهور، سرعت تحولات فناوری و ماهیت فرابخشی مخاطرات زیستی نشان می دهد که رویکردهای جزیره ای و واکنشی نمی توانند پاسخگوی نیازهای آینده باشند.

عبور از مدیریت بحران به سمت حکمرانی هوشمند زیستی، مستلزم ایجاد نظامی یکپارچه، پیش نگر، دانش بنیان و مبتنی بر همکاری بین بخشی است؛ نظامی که بتواند ضمن شناسایی زودهنگام مخاطرات، ظرفیت های پیشگیری، آمادگی، پاسخ و بازیابی را به صورت مستمر ارتقا دهد.

در نهایت، باید پذیرفت که قدرت واقعی در پدافند زیستی صرفا به برخورداری از تجهیزات، آزمایشگاه ها و فناوری های پیشرفته وابسته نیست؛ بلکه در توانایی کشور برای شناخت به موقع تهدیدات، هماهنگی نهادی، تصمیم گیری مبتنی بر شواهد و حفظ تداوم کارکردهای حیاتی در شرایط بحران تجلی پیدا می کند.

پدافند زیستی کارآمد، پیش از آنکه سازوکاری برای مقابله با بحران باشد، نظامی برای پیشگیری از غافلگیری راهبردی و تضمین تاب آوری ملی است.