سیاست ابهام ترامپ در قبال جنگ با ایران راهبردی برای مهار، معامله یا فرار از بن بست؟

25 آبان 1405 - خواندن 11 دقیقه - 11 بازدید

بهرام مرادی در یادداشتی برای دیپلماسی ایرانی می نویسد: اظهارات روزهای اخیر ترامپ در باره اینکه آمریکا به توافق با ایران نیاز ندارد، در کنار تاکید او بر اینکه جنگ از نظر نظامی عملا به پایان رسیده است. پرسش مهمی را مطرح می کند، آیا واشینگتن واقعا در صدد پایان دادن به منازعه است یا با حفظ ابهام درباره گزینه نظامی سعی می کند، ایران را در موقعیت فرسایشی قرار دهد.



نویسنده: بهرام مرادی، دانش اموخته دکترای روابط بین الملل

تاریخ انتشار ۲۵ آبان ۱۴۰۵ | ۱۶:۰۰ کد : ۲۰۴۱۲۶۹ اخبار اصلی آمریکا خاورمیانه

دیپلماسی ایرانی: یکی از ویژگی های برجسته سیاست  رئیس جمهور ایالات متحده آمریکا در قبال جمهوری اسلامی ایران، استفاده مستمر از ابهام، پیام های متناقض  و تغییر مواضع در موضع جنگ و آتش بس و صلح است. ترامپ گاه از پایان قریب الوقوع جنگ و تحقق اهداف نظامی آمریکا سخن به میان می آورد، گاه احتمال حملات تازه را مطرح می کند و در مقاطعی نیز اعلام می کند که اساسا نیازی به توافق با ایران وجود ندارد. این رفتار متناقض را نمی توان صرفا به تغییر لحن یک رئیس جمهور با ویزگی های شخصیتی  او تقلیل داد، بلکه  بایدآن را در چارچوبی گسترده تر از راهبرد چانه زنی، فشار سیاسی و مدیریت بحران در سیاست خارجی آمریکا مورد بررسی قرار داد.

اظهارات روزهای اخیر ترامپ در باره اینکه آمریکا به توافق با ایران نیاز ندارد، در کنار تاکید او بر اینکه جنگ از نظر نظامی عملا به پایان رسیده است. پرسش مهمی را مطرح می کند، آیا واشینگتن واقعا در صدد پایان دادن به منازعه است یا با حفظ ابهام درباره گزینه نظامی سعی می کند، ایران را در موقعیت فرسایشی قرار دهد.

۱- ابهام راهبردی ، ابزار فشار در سیاست خارجی ترامپ

ابهام در سیاست خارجی، پدیده ای تازه ای نیست. دولت ها در بسیاری از بحران های بین المللی از اعلام صریح اهداف، خطوط قرمز و گزینه های احتمالی خوداری می کنند تا طرف مقابل نتواند به آسانی محاسبات آن ها را پیش بینی کند. این رویکرد می تواند قدرت مانور دیپلماتیک و نظامی را افزایش دهد.

ترامپ نیز از این الگو استفاده می کند، با این تفاوت که ابهام در سیاست او اغلب از طریق اظهارات عمومی متغیر، تهدیدهای شدید، اعلام پیروزی و سپس عقب نشینی از مواضع قبلی را نشان می دهد.

در چین شرایطی، تهران با مجموعه ای از پیام های متفاوت روبه روست. از یک سو، واشینگتن از آمادگی نظامی و امکان حمله مجدد سخن می گوید و از سوی دیگر، ضرورت عملیات نظامی گسترده را زیر سوال می برد. گاهی مذاکره به عنوان راه خروج از بحران معرفی می شود و گاهی رئیس جمهوری امریکا اعلام می کند که دیگر به توافق وجود نیازی ندارد.

این وضعیت را می توان نوعی چانه زنی مبتنی بر عدم قطعیت دانست، روشی که هداف آن افزایش هزینه های تصمیم گیری برای طرف مقابل و حفظ ابتکارعمل در مذاکرات احتمالی است.

۲- محاطب ابهام ترامپ فقط تهران نیست

یکی از اشتباهات احتمالی در تحلیل رفتار ترامپ، محدود کردن مخاطب پیام های او به جمهوری اسلامی ایران است. رئیس جمهوری آمریکا هم زمان با چندین مخاطب متفاوت سخن می گوید، افکار عمومی، کنگره، متحدان منطقه ای، بازارهای انرژی، رقباری بین المللی و ساختار سیاسی ایران.

در داخل آمریکا، جنگ با ایران با هزینه های اقتصادی و سیاسی همراه شده، افزایش نگرانی ها درباره قیمت انرژی، امنیت نیروهای آمریکایی و پیامد های طولانی شدن درگیری، در فضای سیاسی واشینگتن تاثیر گذلشته است. شکست جمهوری خواهان در انتخابات میان دوره ای اخیر نیز هزینه سیاسی ادامه جنگ را برجسته تر کرده است.

از این نگاه، اعلام پیروزی نظامی و هم زمان خوداری از اعلام پایان قطعی جنگ می تواند به ترامپ امکان دهد که از یک سو دستاوردهای نظامی را به افکار عمومی عرضه کند و از سوی دیگر، مسئولیت پیامد های حل نشده بحران را به آینده موکول سازد. بنابراین، ابهام ترامپ صرفا یک پیام به تهران نیست بلکه بخشی از مدیریت هم زمان مخاطبان داخلی و خارجی اوست.

۳- تردید میان تشدید نظامی و مدیریت فرسایشی بحران

تحولات اخیر نشان می دهد که سیاست آمریکا در قبال ایران با یک پرسش اساسی روبه روست، آیا ادامه جنگ می تواند دست آوردهای بیشتر نسبت به هزینه های آن ایجاد کند؟

گزینه نظامی هم چنان در ادبیات رسمی واشینگتن مطرح است ، اما استفاده مجدد از آن با مجموعه ای از مخاطرات همراه شده، هرگونه حمله تازه ممکن است به واکنش متقابل ایران، گستره دامنه درگیری، افزایش تهدید علیه نیروهای آمریکایی در منطقه و بی ثباتی بیشتر بازار انرژی منجر شود.

در مقابل، توفف عملیات گسترده نظامی نیز لزوما به معنای حل منازعه نیست تداوم فشار اقتصادی، محاصره دریایی، محدودیت های تجاری و حفظ امادگی نظامی می تواند جایگزین جنگ مستقیم در کوتاه مدت شود.

در چین شرایطی، احتمالی شکل گیری وضعیتی  میان جنگ و صلح مطرح است، وضعیتی که در آن نه توافق سیاسی پایداری حاصل می شود ونه طرفین به طور کامل از ابزارهای فشار خود دست می کشند.

این وضعیت با توجه به اهمیت تنگه هرمز برای تجارت جهانی انرژی ،پیامدهای فراتر از روابط دوجانبه تهران و واشینگتن داشته باشد.

۴- تنگه هرمز، اتصال فشارنظامی ، اقتصادی و دیپلماتیک

تنگه هرمز در منازعه ایران و آمریکا صرفا یک گذرگاه جغرافیایی نیست، بلکه یکی از مهم ترین متغیرهای ژئوپلیتیکی در معادلات بحران به شمار می رود.

اهمیت این آبراه برای انتقال انرژی، به آن جایگاهی فراتر از یک موضوع امنیتی منطقه ای داده است. هر گونه اختلال در تردد دریایی می تواند بر قیمت نفت، هزینه حمل و نقل، امنیت انرژی و محاسبات قدرت های اقتصادی تاثیر بگذارد.

از این رو، اختلاف بر سر وضعیت تنگه هرمز تنها یک اختلاف نظامی نیست، بلکه بخشی از منازعه بر سر قواعد امنیت منطقه ای و توازن قدرت در خلیج فارس است.

برای واشینگتن، تضمین آزادی کشتیرانی و جلوگیری از تبدیل تنگه به ابزار فشار ژئوپلیتیکی اهمیت اساسی دارد. در مقابله برای تهران، امنیت دریایی و ترتیبات مربوط به این آبراه با ملاحظات حاکمیتی و امنیت ملی پیوند خورده است.

در نتیجه هر گونه توافق پایدار میان دو طرف بدون تعین و تکلیف این مسئله با دشواری جدی مواجه خواهد بود.

۵- پیامدهای سیاست ابهام برای محاسبات تهران

سیاست ابهام آمریکا، جمهوری اسلامی ایران را با دو خطر متضاد مواجه می کند:

خطر نخست، برداشت بیش از حد خوش بینانه از پیام های کاهش تنش است. اعلام اینکه جنگ از نظر نظامی پایان یافته یا حملات جدید ضرورتی ندارد، الزاما به معنای کنار گذاشتن گزینه نظامی نیست. از سوی دیگر، هر تهدید نظامی نیز لزوما به معنای تصمیم قطعی برای آغاز عملیات تازه نخواهد بود.

خطر دوم، گرفتار شدن در چرخه واکنش به اظهارات روازنه کاخ سفید است. اگر تصمیم گیری راهبردی کشور بیش از اندازه تابع تغییر لحن رئیس جمهور آمریکا شود، امکان تدوین یک سیاست پایدار و مبتنی بر منافع بلند مدت کاهش می یابد.

در این شرایط ضروری است که میان مواضع تبلیغاتی، تصمیمات عملیاتی، تحرکات نظامی و نشانه های واقعی دیپلماتیک تفکیک قائل شد. برای تهران، مسئله اصلی نباید پیش بینی دقیق جمله بعدی ترامپ باشد، باید شناسایی متغیرهایی باشد که رفتار آمریکا را در عمل محدود یا هدایت می کنند. هزینه های اقتصادی جنگ ظرفیت پاسخ متقابل، موضوع متحدان منطقه ای، شرایط داخلی آمریکا و میزان آمادگی واشینگتن برای پذیرش یک توافق سیاسی.

۶- دیپلماسی در سایه بازدارندگی، ضرورت باز تعریف مسیر خروج از بحران

در شرایطی که ابهام به یکی از ابزارهای اصلی سیاست آمریکا تبدیل شده، دیپلماسی ایران نیز به رویکردی چند لایه نیازمند است.

نخست، حفظ کانال های ارتباطی مستقیم و غیر مستقیم برای جلوگیری از سوء محاسبه اهمیت دارد. حتی در شرایط فقدان اعتماد سیاسی، ارتباطات بحران می تواند از تبدیل یک حادثه محدود به درگیری گسترده جلوگیری کند.

دوم، هرگونه مذاکره باید بر اساس منافع روشن و قابل سنجش تعریف شود. توافقی که صرفا به کاهش موقت تنش منجر شود، اما درباره ضمانت های اجرایی، تحریم ها، امنیت منطقه ای و سازکار حل اختلافات ابهام داشته باشد، ممکن است در آینده دوباره با بحران مواجه شود.

سوم، دیپلماسی منطقه ای باید جایگاه پررنگ تری پیدا کند. کشورهای حوزه خلیج فارس و بازیگران میانجی، به ویژه قطر و پاکستان، می توانند در کاهش تنش و ایجاد چارچوب های ارتباطی نقش آفرینی کنند. البته موفقیت چین تلاش های مستلزم آن است که منافع امنیتی ایران نیز در ترتیبات نهایی لحاظ شود.

چهارم، بازدارندگی و دیپلماسی نباید به عنوان دو گزینه متعارض در نظر گرفته شود. بازدارندگی می تواند مانع محاسبه اشتباده طرف مقابل شود، اما تنها زمانی به ثبات منجر خواهد شد که در کنار آن، مسیر مشخصی برای کاهش تنش و حل و فصل سیاسی اختلافات وجود داشته باشد.

نتیجه گیری

سیاست ابهام دونالد ترامپ در قبال ایران را باید در پیوند میان سه متغیر تحلیل کرد. تلاش برای حفظ اهرم فشار، ملاحظات سیاست داخلی آمریکا و دشواری دستیابی به یک راهبرد پایدار برای پایان دادن به منازعه.

ترامپ از یک سو می خواهد امکان استفاده از قدرت نظامی را حفظ کند و از سوی دیگر، با هزینه های ادامه جنگ و پیامدهای اقتصادی و سیاسی آن مواجه است. همین تناقض در عمل به شکل پیام های متغیر در باره جنگ، مذاکره و توافق ظاهر می شود.

با این حال، ابهام به خودی خود راهبرد پایدار برای حل منازعه نیست. این ابزار ممکن است در کوتاه مدت قدرت چانه زنی ایجاد کند، اما در صورت تداوم، خطر سوء محاسبه، کاهش اعتماد و باز تولید بحران را افزایش می دهد.

برای ایران، پاسخ به این وضعیت نه خوش بینی به اظهارات کاهش تنش و نه واکنش شتاب زده به هر تهدید جدید است. ضرورت اصلی، اتخاذ سیاسی مبتنی بر محاسبه دقیق، حفظ ظرفیت بازدارندگی، فعال نگه داشتن دیپلماسی و تعریف روشن منافع ملی است.

در نهایت، سوال این است که آیا واشینگتن حاضر است از منطق فشار یک جانبه به سمت ترتیباتی حرکت کند که در آن منافع و نگرانی های امنیتی دو طرف به رسمیت شاخته شود؟ تا زمانی که پاسخ روشنی به این پرسش وجود نداشته باشد، منطقه همچنان در معرض وضعیتی میان جنگ و صلح باقی خواهد ماند.

کلید واژه ها: بهرام مرادی ایران و امریکا مذاکرات ایران و امریکا جنگ با ایران حمله امریکا به ایران حمله امریکا و اسرائیل به ایران ایران و ترامپ دونالد ترامپ