از داستان شکست تا شکست داستان -نقدی بر داستان رعنا نوشته منیره روانی پور
26 آبان 1405 - خواندن 6 دقیقه - 27 بازدید
- رعنا داستان زنی ثروتمند است که با راه انداختن یک جلسه هفتگی ادبی، تعدادی شاعر غالبا نیازمند را در خانه اش گرد می آورد و با پرداخت هزینه های زندگی آنها به نمایش قدرتی می پردازد که پول و ثروت برایش فراهم می آورد و در باطن به جبران احساس حقارت و عقده های روانی خودش می پردازد. او ظاهرا می خواهد مورد توجه و تحسین مردان باشد و شاید چیزهایی بیشتر از آن.
- در این میان دختری به نام مریم، با پیش کشیدن پای یک مرد خیالی به عنوان نامزدش طرحی را پایگذاری می کند که به خرد و له شدن رعنا بیانجامد تا تحقیرهایی که خودش و دیگران در جلسات رعنا دیده اند را تلافی کند و بعد داستان به مسیر دیگری می افتد و ........
- اینکه یک داستان به اندازه کافی بلند، بتواند چند حادثه موازی و در هم تندیده را پیش ببرد؛ امری است که بسیار اتفاق می افتد؛ اما یک داستان قابل اعتنا به طور معمول باید از یک طرح منسجم برخوردار باشد تا به حوادث و دیگر عناصر داستان وحدت ببخشد . این انسجام بخشی یک طرح کلی، حتی در داستان های فاقد طرح ( نوشته سورئال ، نیمه هوشیار) هم در سطح ناخودآگاه اتفاق می افتد. اما آنچه در این داستان وضع را بدتر می کند و به راحتی نمی تواند پشت توجیه خلاقیت و نوآوری و زیر نقاب زیبای سبک و تکنیک پنهان شود؛ وجود چند طرح داستان در قالب یک داستان است. طرح های موازی که در نهایت مضمون داستان را دچار تشدد و خواننده عمیق را گیج و در نهایت چند پروژه خام را نحویل می دهد. شخصیت پردازی هایی انجام شده به زور می تواند یکی از این طرح ها پیش برده و باور پذیر کند و این طرح های هم زمان عملا داستان را به سیاه مشق های نویسنده تبدیل می کند. برای بهتر روشن شدن موضوع طرح های موجود(نه حوادث) در داستان را بررسی می کنیم:
- طرح اول: سکوت بره ها
- در این طرح، زنی در خانه اش یک انجمن ادبی راه انداخته و به دلایل روانی و روان پریشی به تحقیر و تملک مهمانان(قربانیان) خود می پردازد. دختری تصمیم می گیرد این قاتل زنجیره ای را به دام بیاندازد و با طرحی (به مدد همدست خیالی اش) او را شکار کند و در این راه موفق می شود.
- این طرح می تواند تا حدودی با شخصیت پردازی رعنا جور باشد اما نمی تواند تا پایان داستان را همراهی کند. در ضمن با اینکه شخصیت پردازی رعنا برای شروع این سناریو خوب است اما شخصیت پرداخت شده رعنا با دام نقشه مریم و همدستی یک معشوق خیالی جور در نمی آید و باور پذیری مسیر اتفاقاتی که رعنا را به دامگاه مریم و همدست خیالی اش بمی کشاند را ضعیف می کنند.
- طرح دوم: ملانصرالدین
- روزی ملانصرالدین در صف نانوایی برای اینکه زودتر نوبتش بشود بلند داد زد که فلان جا آش نذری می دهند و با فرستادن مردم دنبال نخود سیاه نانش را گرفت. در مسیر رفتن به خانه با مردم دیک به دستی مواجه شد که به سمتی می روند وقتی دلیل را پرسید گفتند فلان جا آش نذری می دهند. خودش هم شک کرد و با دیکی به دست دنبال مردم راه افتاد .
- در این طرح مریم به دلیل تلافی تحقیر خود و دیگران رعنا را به سمت یک معشوق خیالی می کشاند اما از جایی به بعد خودش هم به این معشوق خیالی باور می کند و .....
- این طرح که شاید نزدیک ترین طرح مورد نظر نویسنده باشد؛ می تواند کل داستان را تحت پوشش قرار دهد اما نمی تواند پرداختن بیش از اندازه به شخصیت رعنا که حتی عنوان داستان نیز می باشد را توجیه کند؛ زیرا در این طرح رعنا همان نقش مردم دیک به دستی را دارد که به دنبال آش نذری راه افتاده است و باز هم مشکل شخصیت پردازی رعنا هم وجود دارد که دنبال یک چنین خیالی راه افتاده است. نویسنده ای که چنین طرحی را در ذهن داشته باید بیشتر از این و زودتر از این در داستان به مریم می پرداخت.
- طرح سوم: نبرد الهه ها
- از منظر دیگر می توان مریم رعنا و سیمین(همسر همایون یکی از مردان جلسه رعنا) را وجوه مختلف یک زن در نظر گرفت. در واقع در زنی به نام مریم سه وجه زنانه به نامهای رعنا مریم و سیمین در نبردند. سیمین زنی منفعل نماد زن شرقی(به گمنام نویسنده و با زبان رعنا) که جنس دوم است و واکنشی از او در نادیده گرفتن و حذفش از جلسه نشان نمی بینیم و از همایون که سر و سری با رعنا دارد حامله است. رعنا زنی غربی که باز به زعم نویسنده زنی معتقد به روابط آزاد و خارج از تعهد است. و مریم که تعهد را نه یک قانون فرهنگی و اجتماعی که معلول عشق می داند. نبرد اصلی بین وجه رعنا و مریم اتفاق می افتد که در نهایت مریم درون زن داستان پیروز شده و با رعنا به دنبال معشوق خیالی راهی رضاییه می شوند.
- اگر این طرح را طرح داستان در نظر بگیریم داستان می توانست از ابتدا طور دیگری نوشته می شد تا داستانی قابل اعتناتر از کار در می آمد و وقت و حجم داستان بیشتر در خدمت این موضوع پیش می رفت.
- نکته آخر اینکه این طرح ها هیچ کدام صرفا یک فرض نیستند نشانه ی همه این طرح ها را به آسانی می توان در داستان دید. طرح هایی که نه در هم افزایی که در ضعیف کردن یکدیگر نقش دارند. این داستان که در ظاهر با نام رعنا رقم خورد و می خواست داستان شکست باشد؛ به شکست خود داستان منجر شد و اگر نقاب زیبای سبک و توصیفات را از روی آن برداریم چیزی نمی ماند جز چند طرح داستانی در یک داستان، که خام مانده اند.