مروری بر نظریه همسان همسری و جایگاه آن در مناسبات خانواده

مروری بر نظریه همسان همسری و جایگاه آن در مناسبات خانواده

 عروس آتش، محصول 1387 ایران، کارگردان خسرو سینایی

مقدمه

پس از ورود انسان به عصر صنعتی و ورود به مدرنیته، سنت ها، آداب و رسوم و رفتارهای اجتماعی و فردی جوامع به تدریج و گاه با سرعت قابل توجهی دچار تغییر و دگرگونی شدند و بی شک یکی از این رفتارها، آداب و رسوم ازدواج بود. ازدواج های سنتی در محیط های محدود جغرافیایی، گروهی، طایفه ای و خانوادگی، ازدواج های اجباری، ازدواج های از پیش تعیین شده، در طول زمان و با پیشرفت بشر در عرصه علم و تکنولوژی، روابط اجتماعی نیز دچار تغییر و دگرگونی شدند. اگر زمانی بود که در شهرها و روستاها درون همسری[1] به شدت رواج داشت و به صورت یک قاعده عرفی و در حد و اندازه قوانین قابل پذیرش در جوامع محسوب می شد اکنون در این زمانه به ویژه در اغلب نقاط شهری درون همسری چندان نمود و عینیتی ندارد.

امروزه در اغلب نقاط شهری تعصبات و الزامات قومی و قبیله ای و محدودیت های ازدواج همانند گذشته وجود ندارد و ازدواج زن و مرد از دو گروه یا طبقه مختلف پدیده غریبی به نظر نمی رسد. آنچه که از ظواهر به نظر می رسد گسترش و رواج لیبرالیسم و آزادی های فردی تاثیر زیادی در تعدد و فراوانی ازدواج های برون همسری[2] داشته است. بر همین مبنا برخی بر این نظرند که امروزه هسمان همسری بسان درون همسری با تغییر در سبک سیاق زندگی و ظهور پدیده ها و رفتارهای جدید اجتماعی جایگاه خود را از دست داده است. ولی با این وجود اغلب اندیشمندان ، صاحب نظران و کارشناسان به چنین باوری قائل نیستند بلکه معتقدند که فرآیند ازدواج در غالب جوامع دارای دامنه تغییرات و گزینش محدودی است و انتخاب همسر همچنان گذشته مقیداتی در ارتباط با همگونی و همانندی همسران در خود نهفته دارد.

این که در گذشته به لحاظ محدودیت جغرافیایی و محدودیت دامنه روابط اجتماعی افراد در جوامع و همچنین وجود خانواده های گسترده و همخون، همسان همسری یکی از ارکان ازدواج ها باشد امری طبیعی بود ولی حال سئوال این است که آیا بعد از این همه دگرگونی در شرایط محیطی و اجتماعی و تغییرات ارزشی آیا می توان گفت که مقوله همسان همسری امری منسوخ است؟ آیا انسان امروزی رها از همه موانع و بندها در اختیار همسر، آزاد است؟ آیا با وجود تغییرات اساسی در تعریف خانواده و انگیره های ازدواج، انسان ها امروزی در انتخابشان برای شریک زندگی از قید قواعد قدیم آزاد هستند؟ و به طور مشخص آیا انسان عصرتکنولوژی در انتخاب همسر به شباهت و همگونی می اندیشد یا خیر؟

حال پرسش دیگری مطرح است و آن اینکه اساسآ اینکه همسانی یا ناهمسانی همسران چقدر در فرآیند زندگی موثر است. اهمیت این موضع چیست؟

«انسان فراصنعتی و انسان عصر ارتباطات از موانعی عظیم تر آز آنچه به ذهن برسد گذر کرده است. این انسان رها و آزاد که قرن بیستم را با همه فراز و فرودهایش پشت سر نهاده و در آستانه قرن بیست و یک حد و مرزها برایش مفهوم چندانی ندارد آیا در انتخاب همسر نیز حد و مرزها را درنوریده یا اینکه اسیر محدودیت هاست».(نقل به مضمون ،ساروخانی،1393: 46)

در این نوشتار، سعی بر این است تا بر اساس منابع موجود و با روش اسنادی موضوع همسان همسری، اهمیت آن، وضعیت و جایگاه کنونی و معایب و مزایا مترتب بر آن مورد بررسی قرار گیرد.

1) اهمیت موضوع همسان همسری

اهمیت موضع مذکور در درجه اول به اهمیت خود ازدواج بازمی گردد. ازدواج به عنوان یک سنت یا یک رفتار دیرین بشریت اگرچه دچار تطور و دگرگونی های متعددی گشته است، اما به عنوان یک نهاد قدرتمند مورد پذیرش اغلب جوامع از گذشته تاکنون بوده است و از طرفی برخی بر این باورند که: « ساخت اجتماع اساسا مبتنی و بر پایه نهاد خانواده قرار دارد و خانواده بدون ازدواج شکل نخواهد گرفت و از آنجا که جامعه کوچترین واحد یک اجتماع بزرگ است بنابراین جامعه بدون خانواده مفهوم و تعینی نخواهد داشت به عبارتی اگر ازدواجی حاصل نمی شد جامعه ای شکل نمی گرفت و به تبع آن تمدنی هم در کارنامه بشریت جلوه گر نمی شد».(نقل به مضمون ،لبیب و حیدری ورنامخواستی، 1392: 28).

موضوع مهم دیگری که در بیان اهمیت موضوع همسان همسری می توان مطرح نمود مساله طلاق است. بنابر آنچه که در باور عامه مردم وجود دارد و همچنین با توجه به پژوهش هایی که در این خصوص صورت گرفته است، یکی از عوامل مهم طلاق، عدم تفاهم زوج ها و عدم همگونی و همانندی آنها می باشد. وقتی طلاق واقع می شود به معنی فروپاشی نظام خانواده است بنابراین هرعامل یا عواملی که پایداری، همبستگی و پیوندهای نظام خانواده را دچار تزلزل نماید، ارزش توصیف و بررسی ابعاد مختلف و آسیب شناسی آن عامل یا عوامل را دارد. در همین ارتباط برخی بر این باورند که «یکی از عوامل و دلایل جدایی و طلاق زوج ها و از هم پاشیدگی خانواده ها عامل ناهمسان همسری است. خانواده هایی که پدر و مادر آن برمبنای همسانی و همگونی زندگی مشترک خود را آغاز کرده اند به نسبت بخت و اقبال بیشتری برای بقاء خانواده دارند تا زن و مردی که ازدواجشان مبتنی بر ناهمسان همسری بوده است. البته در این نباید از ناهسمان همسری ثانویه غافل شد. بدین معنی که ممکن است ناهمسانی پس از ازدواج رخ داده باشد».(ساروخانی ،1391)

همچنین اگر به نقش کلیدی و زیربنایی ازدواج در ایجاد تمدن ها، جوامع و ملت ها قایل باشیم بنابراین هر موضوعی که نظام و فرآیند ازدواج را تحت تاثیر قرار دهد ارزش بررسی و مطالعه را خواهد داشت. ضمن اینکه«ازهم گسیختگی خانواده ها و افزایش روز افزون طلاق در جوامع صنعتی پیشرفته مساله و چالش پیش روی بشر امروز است. البته بدیهی است که همانند همه پدیده های اجتماعی در مواجه با طلاق ما با مجموعه علل و عوامل متعددی رو در رو هستیم که از جمله دلایل می توان به تفاوت ها و یا عدم تشابهات شخصیتی، اجتماعی، فردی، سیاسی، مذهبی و گرایش های ناهمسان زوجین اشاره داشت و در مقابل ، تشابه زوجین از لحاظ اعتقادات مذهبی، جهان بینی، باورها و نگرش ها، تطبیق پذیری و انعطاف زن و شوهر و هسمانی نسبی سطح سواد و آموزش از موانع طلاق و زمینه های دوام زندگی مشترک است».(نقل به مضمون، محسنی ،1391 :351-350)

اگرچه مساله افزایش طلاق یکی از پیامدهای صنعتی شدن و به خصوص در جوامع توسعه یافته می باشد ولی آمار منتشره در کشور ما حاکی از افزایش چشمگیر میزان طلاق طی سالهای گذشته است. داده ها و اطلاعات آماری انتشار یافته توسط مرکز آمار ایران نشان دهنده آن است که بر اساس ازدواج و طلاق ثبت شده در کشور درصد طلاق نسبت به ازدواج از حدود 7درصد(99/6%) در سال 1358 به حدود 35 درصد (73/35 %) در سال 1400 افزایش یافته است.(تارنمای الکترونیکی مرکز آمار ایران)

در کتاب جامعه شناسی خانواده به مفهوم رضایت کامل از زندگی و رابطه آن با تشابهات موجود بین زن و شوهر اشاره می شود. از این نظر هرچه میزان موارد مشترک بیشتر باشد کیفیت و دوام و پایداری خانواده اعم از زن و شوهر و فرزندان بیشتر خواهد شد.

« مطالعاتی که بر روی تعدادی از والدین انجام گرفت نشان داد که وجود افکار مشابه اعمال مشابه به دنبال خواهد داشت و در نتیجه این دو زمینه گفتگو و ارتباط مثبت و قوی بین زوجین و همچنین فرزندان را فراهم می آورد و این ارتباط بین اعضاء خانواده خود یکی از علل ایجاد سلامت است و به طور کلی در نتیجه این فرآیند، مسیری مطلوب برای خانواده قابل ترسیم خواهد بود. البته در این بحث توجه به سطح و عمق تشابهات حائز اهمیت می باشد. به این معنی که برخی از تشابهات ساده و سطحی مثل علاقه مند بودن به یک رنگ یا یک خواننده و بازیگر و یا مثلا هوادار بودن یک تیم ورزشی چندان مد نظر نیست و چنانچه در مسائل بنیانی تری نظیر اعتقادات، فرهنگ، شیوه تربیت و یا نوع جهان بینی، ناهمسانی زیادی وجود داشته باشد، نقش علائق سطحی بسیار کمرنگ است».(نقل به مضمون ،منادی،مرتضی،1385: 67-64)

2) مبانی نظری همسان همسری[3]

همسان همسری به بیان ساده مبتنی بر انتخاب همسر در چارچوب و محدوده خاصی است و عواملی همچون شباهت، تناسب و همانندی زن و شوهر تعیین کننده مرزهای ازدواج است.

« برخی از صاحب نظران مختلف علوم اجتماعی بر این باورند که یکی از عوامل اصلی پیوند ازدواج میان زن و مرد وجود مشترکات میان آنها از جمله؛ خلق و خوی، فرهنگ، باورها و اعتقادات، طبقه اجتماعی، شرایط محیطی و جغرافیایی و به طور کلی همسانی و همگونی زوجین می باشد. همچنین نتایج و یافته های بسیاری از تحقیقات و پژوهش ها نشان می دهد که زندگی مشترک همسران همسان با احتمال بیشتری تداوم خواهد داشت و به طور کلی می توان بیان نمود که صرفنظر از تمامی تغییر و تحولات واقع شده طی قرون اخیر انسان ها بنابه سنت دیرین و گاه به صورت ناآگاهانه اصل همسانی و همگونی را در انتخاب همسر مد نظر قرار می دهند».(نقل به مضمون،ساروخانی،1393 :46و 47) در یک تعریف مختصر و در عین حال گویا می توان همسان همسری را چنین تعریف کرد:« همسان همسری عبارت است از انتخاب همسر از بین همسنخان و ازدواج بین افرادی که بیشترین شباهت را از جهات گوناگون با هم داشته باشند که در مقابل آن ناهمسان همسری قرار می گیرد».(نقل به مضمون ، قادری و مردانی به نقل از ساروخانی، 1392: 95)

«طبق نظریه همسان همسری (کالمین ات آل.،2005)[4] دو مکانیزیم در احتمال وقوع طلاق نقش ایفاء می کند:

اول اینکه این نظریه استدلال می کند؛ اشخاصی که ازدواج بین قومی (ازدواج با غیر هم قوم) دارند در مواجه با ترجیحات و الویت هایشان دچار مشکلاتی خواهند شد. همسرانی که هم قوم و هم نژاد نیستند در اغلب روابط مهم باهم اختلاف دارند. (برای مثال در تربیت فرزندان) و موضوعات کلی (نظیر جهان بینی)، در عین حال همچنین این احتمال هست که علایق و فعالیت های کمتری را در مقایسه با همسران هم نژاد باهم به اشتراک بگذارند. برای مثال هومان مریوت و آماتو(2008)[5] نشان دادند که گزارش های زوجهای غیرهم نژادحاکی از تعارض و تضاد بیشتر و ارزش های مشترک کمتر[6] است (اگر چه اثر خطر طلاق با اثر منفی شخص ثالث تعدیل شده است) .

بنابراین، طبق نظریه همسان همسری، در یک شرایط متعادل زناشویی، همسرانی از دو قوم و نژاد متفاوت با مشکلات پیچیده تری نسبت به همسران هم قوم و نژادی که از یک هنجار فرهنگی با ازرش های مشترک برخواسته اند، دارند.

دوم اینکه، بر اساس این نظریه تاثیر اشخاص ثالث منجر به بروز چالش برای زوج های غیر هم نژاد می شود (Gaines, 1997; Janssen, 2002; Kalmijn et al., 2005) اشخاص ثالث نظیر؛ خانواده و دوستانی هستند که به احتمال زیاد به منظور حفظ و نگهداشت انسجام درون گروهی و حفاظت از هویت قومی و گروهشان درون همسری را بیش از برون همسری ترجیح می دهند.( Kalmijn,1998;Tolsma,Lubbers and Coenders,2008 (

بنابراین، ممکن است اشخاص ثالث، از طریق اعمال تحریم ها برای ازدواجهایی که خوشایندشان نیست نسبت به کنترل و نفوذ به روی افراد اقدام کنند. برای مثال ممکن است آنها به طور مستقیم مخالفت خود را اعلام و یا اینکه از حمایت اجتماعی زوج خودداری نمایند(Hohmann-Marriot and Amato, 2008; Killian, 2001). ».(اسمیت، مس، توبرگن ،2012 :1127) 

3) اشکال مختلف همسان همسری

از آنجا که مفاهیم اجتماعی و پدیده های انسانی، عموما چندوجهی، متنوع و قابل تغییر بر حسب شرایط مختلف می باشند، لذا بر همین اساس برای همسان همسری اشکال و انواع مختلفی متصور خواهد بود. عوامل متعددی در شکل گیری همسان همسری وجود دارد که در یک تقسیم بندی ساده و کلی می توان سه عامل اصلی سن، مکان و موقعیت اشخاص را مد نظر قرار داد. در ادامه به برخی از تقسیم بندی های انجام شده که توسط برخی از صاحب نظران ارایه شده است می پردازیم:

3-1) همسان همسری بر مبنای سن:

«یکی از بنیانی ترین متغیرهای موثر در مفهوم همسان همسری متغیر سن است. به نظر آلن ژیرار؛ یافته های جمعیت شناسانه به ما نشان می دهند که دامنه انتخاب افراد برای گزینش همسر به محدوده سنی فرد نزدیک است. برنارد معتقد است که زنان اغلب مایلند با مردانی ازوداج کنند که پنج تا شش سال از خودشان بزرگ تر باشند. هرچند نتایج تحقیقات متعدد حاکی از این که است هنجاری فراگیر و مورد قبول همگان برای تفاوت سنی و ناهمسانی سنی زوجین وجود ندارد ولی می توان چنین استنباط کرد که علی رغم اینکه شکاف سنی به تنهایی تهدیدی برای تداوم زندگی مشترک محسوب نمی شود اما این عامل در کنار عوامل منفی و تهدیدآمیز دیگری می تواند به تقویت و شدت این تهدیدها بیافزاید. همچنین آنچه که واضح است تاثیر این متغیر در همه شرایط یکسان نیست و شدن و میزان تاثیرگذاری آن بستگی به شرایطی نظیر عرف جامعه، سنت ها و آداب و رسوم و...دارد».(نقل به مضمون ،ساروخانی،1393: 64-63)

بر اساس آمار منشره ثبت احوال بیشترین میزان طلاق در سال 1393مربوط به همسران همسن به میزان 93/10% می باشد و در مجموع حدود 60% از طلاق های ثبت شده در سال 1393در فاصله سنی صفر تا هشت سال اختلاف بین زوج و زوجه اتفاق افتاده است. البته ذکر این نکته ضروری است که توجه به شاخص طلاق تنها ملاک برای وجود تعارض خانوادگی محسوب نمی شود چراکه بسیاری از اختلاف های موجود در خانواده اساسا به بیرون ازمرزهای خانواده منعکس نمی شود ولی با این حال کیفیت پایین روابط و وجود یک محیط پرتنش را نمی توان انکار نمود.

3-2) همسان همسری مجاورتی ( موقعیت جغرافیایی و مکانی)

این نوع همسان همسری را می توان به زیر شاخه های متنوعی تقسیم کرد. برخی نیز موقعیت جغرافیایی را به لحاظ اهمیت آن به طور جداگانه مورد بررسی قرار داده اند بر همین اساس به طور کلی می توان دو موقعیت؛ محل سکونت و محل کار را مبنای این تقسیم بندی قرار داد.

3-2-1) موقعیت جغرافیایی

«علی رغم تحولات شگرف بشر معاصر در زمینه ارتباطات و حمل و نقل و با بوجود کمرنگ شدن مرزهای جغرافیایی به عنوان یکی از موانع ارتباطات انسان ها، موقعیت جغرافیای و نزدیکی محل سکونت هنوز از یکی از عوامل مهم تاثیر گذار در پیوندهای زناشویی است. طی پژوهشی که در سال 1931 توسط بوسارد[7] انجام گرفت مشخص شد که در بیش از یک سوم ازدواج ها زن و مرد حداقل در فاصله 20 ساختمان از یکدیگر سکونت داشتند». (نقل به مضمون، ساروخانی ،1393: 54)

3-2-2) مجاورت سازمانی

«محل کار، محل تحصیل و مواردی از این دست همواره یکی از بسترهای زمینه ساز ازدواج است. همکاران یک سازمان، اداره یا یک شرکت، همچنین دانشجویان یک دانشگاه یا دانشکده و همکلاسی ها که به طور مستمر باهم در ارتباط می باشند، در صورت فراهم بودن سایر شرایط، احتمال ازدواجشان کم نیست، ضمن اینکه قرابت مکانی می تواند تا حدودی مشمول تشابهات طبقاتی باشد».(نقل به مضمون،قادری و طاهری به نقل از Blood، 1392 :96)

3-3) همسان همسری قومی و نژادی

«تبعیض نژادی یکی از سیاه ترین دوران تاریخ بشر است که رگه های نفوذ آن هنوز نخشکیده است ولی حداقل امروز در کشوری مثل آمریکا - که تا چندی پیش آپارتاید زیر چتر حمایتی قانون قرار داشت – ازدواج بین سیاه و سفید منع قانونی ندارد. با این وجود هنوز عامل قوم و نژاد بر اساس یک قانون نانوشته از محدودیت های انتخاب ازدواج افراد محسوب شده و به نوعی تمایل عامه مردم به ازدواج درون نژادی و درون قومی است. با این تعبیر می توان همسان همسری قومی و نژادی را از گونه ها و اشکال همسان همسری در نظر گرفت».(نقل به مضمون ، هاشمی ، فولادیان ،فاطمی امین، 1393، به نقل از اعزازی، :163)

این نوع از همسان همسری یکی از متداولترین و پرتکرارترین انواع آن در ایران است. وجود روابط خویشاوندی و قوم قبیله ای در اقصی نقاط ایران یکی از علل آن به نظر می رسد.« ازدواج های خویشاوندی یکی از خصیصه های اصلی رفتارهای ازدواجی در ایران به شمار می آید. در این زمینه تفاوت های مهم و معناداری در بین قومیت های مختلفت مشاهده می شود. به طوری که بیشترین ازدواج های قوم بلوچ از نوع خویشاوندی بوده است و این رقم برای زنان اندکی بیشتر از مردان است. 3/83 درصد (هشتاد و سه و سه دهم درصد) از زنان و 8/77 درصد( هفتاد و هفت و هشت دهم درصد) مردان بلوچ با خویشاوندان دور یا نزدیک خود ازدواج کرده اند. زنان و مردان عرب در رتبه بعدی قرار دارند و به ترتیب ارقام 4/60 و 60/3 را به ثبت رسانده اند. پس از این دو گروه، لرها و کردها هستند که بیشترین ازدواج خویشاوندی را به ثبت رسانده اند که بسیار نزدیک به میانگین کشوری است. مردان و زنان گیلکی به ترتیب با 3/11 و 2/13 درصد کمترین ازدواج خویشاوندی را تجربه کرده اند».(بگی و صادقی، 1402: 448)

3-4) همسان همسری مذهبی

مذهب را می توان یکی از عوامل فرهنگی که در عین حال با ویژه گی های قوم ونژادی بی ارتباط نیست در نظر گرفت، ولی نظر به اهمیت و پررنگ بودن نقش مذهب در شئون مختلف زندگی، بررسی جداگانه تاثیر مذهب بر مفهوم همسان همسری و تعیین کردن مذهب به عنوان یکی از گونه های همسان همسری بی شک سودمند خواهد بود.

«متخصصین علوم تربیتی، روانشناسان خانواده و روانپزشکان بر این نظرند که بی توجهی زوج ها و خانواده ها به تفاوت و ناهمگونی در مذهب و اعتقادات مذهبی در فرآیند گزینش همسر امر نامعقولی است. اغلب تحقیقات نشانگر ادامه و تداوم باورها و اعتقادات مذهبی زن و شوهر در طول زندگی مشترک می باشد . بنابراین دور از ذهن نیست که ناهمسان همسری مذهبی حتی اگر منجر به جدایی زن و شوهر نشود ناگذیر در کیفیت روابط زناشویی، روابط خانواده گی و تربیت فرزندان اثرگذار خواهد بود».(نقل به مضمون،ریحانی کیوی، 1389: 3)

اهمیت همسان همسری مذهبی به ویژه در جوامعی که مذهب و سنت در بطن روابط و کنش های روزمره جاری است دو چندان به نظر می رسد. « همسانی دینی، در میان جنبه های دیگر همسانی مهم تر است. از طرف دیگر، کفو بودن به لحاظ فقهی، تا حد زیادی با مفهوم همسان همسری نزد روانشناسان همخوانی دارد وفقه، ازدواج را در صورت برآورده نشدن شرط کفو بودن دینی منع کرده است. مقایسه نظرهای روانشناختی و مفهوم کفایت فقهیف نشان می دهد مطالعات روانشناسان نیز اهمیت کفو بودن، به خصوص به لحاظ ایمانی را تایید کرده است».( حسنی،شیردل، و حامی کارگر،1402 به نقل از نوری و یاراحمدی،1397 : 46)

3-5) همسان همسری اجتماعی

اینکه امروزه دو زوج از دو فرهنگ و دو اجتماع متفاوت باهم زندگی مشترک داشته باشند چیز غریبی نیست. چه بسا زن و مردی که از دو طبقه اجتماعی متفاوت و گاه متضاد باهم وصلت نمایند، ولی آنچه که واضح است حتی اگر چنین باشد بی شک این اختلاف اجتماعی به خصوص در مراحل اولیه فرآیند ازدواج به عنوان مانع یا موانعی محسوب می شوند.

«آمار و ارقام و یافته های بسیاری از تحقیات نشان داده اند که اغلب افراد به ازدواج های با طبقات اجتماعی همسان تمایل دارند. لوب و ژاکوبسن[8] پس از بررسی هایشان به این نتیجه رسیدند که اختلاف ها، تفاوت ها و عدم همگونی اجتماعی و فرهنگی بین زن و شوهر درک متقابل آنها را به خصوص در مواجهه و برخورد با مشکلات با موانعی روبرو می نماید».(نقل به مضمون ،ساروخانی، 1393 : 70و 71)

3-6) همسان همسری تحصیلی

در این نوع همسان همسری، نقش و تاثیر سطح تحصیلات وبر ازدواج زوج ها مد نظر است، هر چند که سطح تحصیلات را می توان در زیر شاخه طبقه اجتماعی قرار دارد ولی از آنجا که سطح تحصیلات به تنهایی ویژه گی برجسته ای محسوب می شود لذا تفکیک آن به عنوان یکی از اشکال همسان همسری مورد نظر برخی از صاحبنظران می باشد.

«در جوامع امروزی به خصوص جوامع مدرن و توسعه یافته مهاجرت، تغییر بافت های سنتی و بومی ، تغییرات جمعیتی و اجتماعی پدیده تازه ای نیستند. قواعد جدید در برقراری روابط و ایجاد شبکه های اجتماعی پیچیده و گسترده ،مناسبات انسانی را دگرگون کرده ، با این وجود و با وجود تحولات فراوان در سبک زندگی و آیین و مناسک ازدواج ولی باز هم یکی از عناصر و معیارهای اصلی ازدواج سطح تحصیلات زن و مرد است. به تعبیری می توان چنین عقیده ای را ابراز داشت که ازدواج با همسانان تحصیلی – نه الزما در یک سطح تحصیلی برابر ، بلکه حتی نزدیک به هم- یکی از عوامل تدوام ، بقا و توافق همسران می باشد».(نقل یه مضمون ، ساروخانی ،1393: 72)

البته در ارتباط به برخی از گونه های همسان ملاحظاتی وجود دارد. در تحقیقی که در سال 1385 تحت عنوان "بررسی علل و انگیزه های موثر بر ازدواج و ارتباط آن با میران رضایت از زندگی در شر بیرجند" توسط "مظلوم خراسانی و قناد" انجام گرفت «توجه بیش از حد و زیاد به همسان همسری تحصیلی ، سنی و مذهبی را به عنوان عامل سلبی و جبری که موجب برخی از ناهنجاری ها خواهد شد معرفی کرد. برای مثال افزایش قبولی دختران در دانشگاه ها و افزایش سطح آگاهی ها موجب افزایش توقعات و یکی از موانع و محدودیت های ازدواج دختران با افراد غیر همسانشان خواهد بود» (نقل به مضمون، مظلوم خراسانی و قناد،1385 :172)

3-7) همسان همسری در آمدی

عرف زندگی مشترک و قواعد نوشته و نانوشته ناظر بر این است که مرد نان آور خانواده باشد ، از همین روی به نظر می رسد که اغلب همسران نسبت به کسب درآمد در شرایط همسانی به سر نبرند ولی بر مبنای نظریه مبادله می توان قائل به همسان همسری درآمدی شد.

«در نظریه مبادله، اصل معاوضه، ارزش مبادله، داد و ستاد و ازاء و مابه ازاء ،یک مفهوم کلیدی است. صاحبنظران و معتقدان به این نظریه در ارتباط با زندگی مشترک، چنین می انگارند که درآمد مرد به نوعی یک قدرت برای وی محسوب می شود، قدرتی که کفه ترازوی مبادله را به نفع مرد سنگین می کند . بنابراین چنانچه زن توان مقابله یا مبادله با مرد را نداشته باشد در موقعیت ضعف و اطاعت پذیری واقع می شود در نتیجه برای حفظ توازن و تعادل زندگی ، ایجاد شرایط مطلوب و دوام زندگی ، درآمد زن و ایجاد همسانی درآمدی به عنوان یکی از معیارهای ازدواج مطرح می شود»((نقل به مضمون،قادری و طاهری به نقل از میشل، 1392 :98)

3-8) همسان همسری هوشی و ذهنی

هوش و سطح توانایی های ذهنی، نقش تعیین کننده ای در روابط انسان ها با یکدیگر دارند . اغلب افراد در شبکه روابط اجتماعی شان تعداد زیادی همسطح از نظر هوشی و ذهنی دارند. همین قاعده را می توان مبنای همسان همسری از نظر هوشی و ذهنی لحاظ نمود.

«اغلب صاحب نظران و پژوهشگران علوم اجتماعی و امور خانواده به نقش و تاثیر هوش و امور ذهنی بر رضایت، شادکامی و سعادت خانواده ها اذعان دارند. بر طبق این باور ، زن و شوهری که دارای هوش و استعداد نسبتا هم ارز و برابری باهم هستند احساس خوشبختی بیشتری نسبت همسرانی که یکی از زوجین احساس کند همسرش از توانایی های ذهنی پایینی برخوردار است، دارند».( نقل به مضمون ،ساروخانی، 1393 :75 و 76)

4) ناهسمان همسری

در مقابل قائلین به نظریه همسان همسری که تاکید بر شباهت ها، ویژگی های مشترک و وجود حداقل تضاد در ارتباط با زندگی مشترک زن و مرد ، دارند ، برعکس عده ای از اندیشمندان و محققان حوزه امور خانواده معقتدند که عامل پیوند دهنده . ضامن بقای زندگی زن و شوهر نه وجود شباهت ها و همگونی ها، بلکه ریشه در تفاوت ها و نقش های تکمیلی است.

« بر مبنای نظریه نیازهای مکمل وینچ برخلاف نظریه همسان همسری فرض بر این است که ناهمسانی ، عدم شباهت و وجود صفت ها و رفتارهای تکمیل کننده بین زن و مرد موجب وصلت آنها خواهد شد. این نظریه ویژگی های روانشناختی افراد را در نظر می گیرد. وینچ معتقد استکه افراد در انتخاب همسر به ارضاء نیازها و کمبودهایش توجهی ویژه دارد بنابراین چنانچه ، به عنوان مثال، همسران هر دو دارای روحیه سلطه گر باشند زندگی شان تداومی نخواهد داشت. وینچ به منظور بررسی و اثبات مدعای خود به تعریف ، تشریح و طبقه بندی نیازها پرداخت و در نهایت به سه خصوصیت کلی به همراه دوازده نیاز دست یافت. این نیازها شامل آرمانهای افراد است که به دنبال تحقق آن هستند و از این رو در زمان انتخاب همسر یکی از عوامل انتخاب رسیدن به حداکثر ارضاء نیازهاست».( نقل به مضمون،هاشمی، فولادیان و فاطمی امین، 1393 :167)

نتیجه گیری

در این نوشتار تلاش بر این بود که با استفاده از روش مطالعات اسنادی و با مروری بر پژوهش های داخلی انجام شده موضوع همسان همسری، مورد بررسی و توجه قرار گیرد. از مجموع موارد ذکر شده چنین استنباط می شود که، عقیده قالب صاحب نظران دلالت بر اهمیت و کارکرد همسان همسری در فرآیند زناشویی دارد و با وجود نظرات مخالفی که قائل به ناهمسان همسری هستند ولی باز هم کفه ترازو از سمت نگرش همسان همسری سنگین تر است.

البته آنچه که مسلم است تغییر و دگرگونی در جوامع امروزی و به تبع آن در ساختار و مناسبات نهاد خانواده به خصوص بعد از تحولات انقلاب صنعتی و سپس در دوران بعد از جنگ جهانی دوم، نگرش ها و پاردایم های جدیدی را در نظام تفکر اجتماعی انسان امروز ایجاد کرده است. پیچیدگی زندگی های عصر حاضر که حاصل تحولات تفکری و تکنولوژی و همچنین انباشت علمی که در نظریه پردازیهای علوم مختلف و از جمله علوم اجتماعی به دست آمده است، همه و همه ما را به سمت نسبی نگری، نسبی اندیشی و نسبی گویی رهنمون کرده. بنابراین اگر زمانی بود که بازار مطلق گرایی و طرفداری و پیروی بی قید و شرط از یک نظریه رونق داشت ولی دیگر زمان چنین رویکردهایی به سر رسیده است.

در یک جمع بندی از مبانی نظری و نتایج تحقیقات داخلی انجام شده می توان برآیند آن را به تایید نظریه همسان همسری متمایل دانست . ولی نکته ای که از مطالعه این بررسی ها به ذهن متبادر می شود ، تاکید بیشتر بر مساله طلاق و ارتباط آن با همسان همسری است . نقدی که بر اغلب این پژوهش ها ونتایج حاصل شده از آنها وارد می شود، کمرنگ بودن جامع نگری و واقع نگری است.چنین به نظر می رسد که مساله طلاق، نقش محوری در مطالعات موجود دارد. اگرچه همانطور که در بخش مربوط به اهمیت موضوع ذکرشد ، متارکه و از هم پاشیدن خانواده اهمیتش نیاز به اثبات ندارد ولی آنچه که از نظر محققان داخلی کمتر مورد عنایت قرار گرفته بررسی کیفیت زندگی ،روابط سالم خانواده ، نشاط و شادابی و وجود یک محیط امن و خلل ناپذیر به نام خانواده و ارتباط آن با نظریه همسان همسری است.

به عنوان نتیجه گیری نهایی از این مطالعه؛به نظر می رسد که از میان مطالعات داخلی انجام شده که برخی از آنها به عنوان نمونه مطرح شد بحث پارادایم زناشویی و همسان همسری پارادایمی، مقوله متفاوت تری است که می تواند آغازگر مباحث مهمی در این حوزه باشد.

[1] -endogamy

[2] -exogamy

[3] -Homogamy Theory

[4] -Kalmijn et al

[5] -Hohmann –Marriot and Amato

[6] -Less shared values

[7] -J.H.S.Bossrd

[8] -M.B.Loeb, A.Jacobson,1948

منابع:

- انیسی،جعفر.و] دیگران[. 1390. بررسی اعتبار و روایی فرم کوتاه پرسشنامه پنج عاملی نئو در دانشجویان.مجله علوم رفتاری(علمی –پژوهشی). زمستان. شماره18 صفحه 351-356

- بگی، میلاد. صادقی، رسول(1401). الگوهای ازدواج اقوام ایرانی در دودهه اخیر: همگرایی یا تداوم تفاوت ها؟. نشریه راهبردی اجتماعی فرهنگی، زمستان 1401، شماره 45 صفحه 437-471

- حسنی،محمدرضا؛ شیردل، الهام؛ حامی کارگر، فاطمه(1402).ناهمسان همسری مذهبی و چالش های خانوادگی: مطالعه نظریه زمینه ای زوجین استان سیستان و بلوچستان. نشریه جامعه شناسی کاربردی::پاییز 1402- شماره 91 ص 64-45

- ریحانی کیوی، شهناز (1389). بررسی مقایسه ای مولفه های محیط خانواده در زوج هایی با بافت (اعتقادی، قومی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی) همسان و ناهمسان در کارکنان شرکت ایران خودرو دیزل.پایان نامه کارشناسی ارشد رشته مشاور خانواده. دانشکده روان شناسی و علوم تربیتی. دانشگاه علامه طباطبایی. (استاد راهنما : معصومه اسماعیلی. استاد مشاور: ابوتراب طالبی . دانلود شده از تارنمای پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران. http://ganj.irandoc.ac.irشماره مقاله :512784 . تاریخ دانلود 02/02/95)

- ساروخانی، باقر (1393). مقدمه ای بر جامعه شناسی خانواده .چاپ بیستم ،تهران: انتشارات سروش

- ساروخانی، باقر(1391). دومین نشست مشترک گروه جامعه شناسی خانواده و کارگروه زنان و مناسبات خانواده انجمنجامعه شناسی ایران . انجمن جامعه شناسی ایران

- سازمان ثبت احوال کشور، تارنمای الکترونیکی(www.sabteahval.ir) تاریخ مشاهده 15/02/95

- قادری، طاهره. مردانی، سمیه (1392). رابطه همسان همسری و مطلوبیت روابط زناشویی. فصلنامه برنامه ریزی رفاه و توسعه اجتماعی .تابستان ،شماره 15 (علمی – پژوهشی) از صفحه 90تا 137

- لبیبی، محمد مهدی. حیدری ورنا مخواستی،لیدا(1392). جامعه شناسی تاریخی ازدواج. چاپ اول،تهران: نشر علم.

- محسنی، منوچهر(1391). مقدمات جامعه شناسی. چاپ بیست و هفتم،تهران:نشردوارن.

- مظلوم خراسانی،محمد. .قناد، مهدی(1385). بررسی علل و انگیزه های موثر بر ازدواج افراد 45 - 25 سال شهر بیرجند و رابطه آن با میزان رضایت از زندگی زناشویی در سال 85 . مجله علوم اجتماعی (دانشگاه فردوسی مشهد. شماره هفت ، بهار و تابستان.

- منادی،مرتضی (1385).جامعه شناسی خانواده، تحلیل روزمرگی و فضای درون خانواده .چاپ اول، تهران: نشردانژه.

- هاشمی، سیدضیاء. فولادیان،مجید. فاطمی امین،زینب (1393). بررسی تجربی دو نظریه رقیب همسرگزینی در ایران. فصلنامه تحقیقات فرهنگی ایران(علمی-پژوهشی)، دروه هفتم ،شماره 4، زمستان، صص 187-157

Smith,Sanne. Mass,Ineke . Tubergen, Frank van(2012). Irreconcilable differences? Ethnic intermarriage and divorce in the Netherlands,1995-2008. Social Science Research 41 (2012) 1126–1137. journal homepage: www.elsevier.com/locate/ssresearch