نقش سرمایه اجتماعی و اعتماد بین بنگاه ها در عملکرد خوشه های فرش دستباف ایران

صنعت فرش دستباف ایران به عنوان یکی از مهم ترین صنایع فرهنگی اقتصادی کشور، نقش بسزایی در اشتغال زایی، توسعه مناطق روستایی و صادرات غیرنفتی ایفا می کند. با وجود پیشینه تاریخی و ظرفیت های انسانی گسترده، این صنعت طی سال های اخیر با چالش هایی نظیر کاهش سهم بازار جهانی، افزایش رقابت کشورهای رقیب، ناپایداری تولید، ضعف بازاریابی و افت عملکرد بنگاه های کوچک و متوسط مواجه شده است. در واکنش به این چالش ها، سیاست توسعه خوشه های صنعتی به عنوان یکی از راهبردهای اصلی ارتقای رقابت پذیری و بهبود عملکرد بنگاه ها در صنعت فرش دستباف ایران مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، شواهد تجربی نشان می دهد که بسیاری از خوشه های فرش دستباف کشور نتوانسته اند به اهداف مورد انتظار دست یابند.پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش سرمایه اجتماعی و اعتماد بین بنگاه ها در عملکرد خوشه فرش دستباف ایران انجام شده است. این پژوهش با اتخاذ رویکرد مطالعه موردی ادغامی، به تحلیل نظام مند بیست مطالعه علمی انجام شده در خوشه های فرش دستباف استان های مختلف کشور از جمله سیستان و بلوچستان، قم، همدان، خراسان شمالی، گلستان، اردبیل، ایلام، شهرکرد و همچنین مطالعات تطبیقی خوشه های صنعتی ایران می پردازد. داده های پژوهش مبتنی بر تحلیل اسنادی، متاسنتز کیفی و مقایسه بین کیسی است.یافته های پژوهش نشان می دهد که سرمایه اجتماعی، به ویژه مولفه اعتماد بین بنگاه ها، نقشی محوری در تحقق مزایای خوشه ای ایفا می کند. در خوشه هایی که سطح اعتماد افقی (بین بنگاه های هم سطح)، اعتماد عمودی (در زنجیره ارزش) و اعتماد نهادی (نسبت به نهادهای متولی و عامل توسعه خوشه) بالاتر بوده است، عملکرد خوشه در ابعادی نظیر همکاری بین بنگاهی، کاهش هزینه های مبادله، تسهیم دانش، ارتقای بهره وری نیروی انسانی، بهبود بازاریابی و توسعه برند خوشه ای به مراتب مطلوب تر گزارش شده است. در مقابل، ضعف سرمایه اجتماعی و بی اعتمادی نهادی از مهم ترین عوامل ناکامی خوشه های فرش دستباف ایران محسوب می شود.نتایج پژوهش همچنین نشان می دهد که عوامل سخت توسعه خوشه نظیر زیرساخت های فیزیکی و تمرکز جغرافیایی، بدون وجود بسترهای نرم اجتماعی و اعتماد متقابل، تاثیر محدودی بر عملکرد خوشه دارند. بر این اساس، توسعه پایدار خوشه های فرش دستباف ایران مستلزم توجه هم زمان به ابعاد اجتماعی، نهادی و فضایی است. پژوهش حاضر با ارائه یک چارچوب تحلیلی ادغامی، بر ضرورت بازنگری در سیاست های توسعه خوشه فرش دستباف ایران با تاکید بر سرمایه اجتماعی و اعتماد بین بنگاه ها تاکید می کند.

Keywords:

فرش دستباف , خوشه صنعتی , سرمایه اجتماعی , اعتماد بین بنگاه ها , عملکرد خوشه