تحلیل گفتمان انتقادی بازنمایی ارزش های تمدنی همدان در اسناد آموزشی رسمی و غیررسمی: مطالعه ای جامعه شناختی

این پژوهش با هدف تحلیل چگونگی بازنمایی و انتقال ارزش های تمدنی شهر همدان در اسناد و منابع آموزشی رسمی و غیررسمی انجام شده است. با استفاده از روش تحلیل گفتمان انتقادی (فرکلاف، ۱۹۹۲) و چارچوب نظریه «جامعه پذیری زمانی» (آدام، ۱۹۹۰) اسنادی شامل کتاب های درسی تاریخ، جغرافیا و اجتماعی دوره متوسطه استان همدان، راهنمای برنامه های درسی محلی، انتشارات اداره کل آموزش و پرورش استان و همچنین متون آموزشی غیررسمی (نشریات دانش آموزی، محتوای تولیدشده توسط معلمان در فضای مجازی، برنامه های اردوهای فرهنگی-تاریخی) در بازه زمانی ۱۳۹۰-۱۴۰۲ مورد تحلیل قرار گرفتند. یافته ها نشان می دهد که در این متون دو گفتمان رقیب قابل شناسایی است: گفتمان «تمدن-به-مثابه-موضوع درسی» که ارزش های تمدنی همدان را به عنوان دانشی ایستا، گذشته نگر و عمدتا گردشگری در قالب فصل های محدود ارائه می دهد و گفتمان «تمدن-به-مثابه-فرآیند زیسته» که در محتوای غیررسمی و برنامه های عملی معلمان جلوه می یابد و بر تجربه فعال، نقد تاریخی و حس تعلق مکانی در زمان حال تاکید دارد. این تعارض گفتمانی نشان دهنده چالشی بنیادین در کارکرد نظام آموزشی به عنوان مهم ترین نهاد انتقال ارزش های تمدنی به نسل جدید است. پژوهش حاضر نتیجه می گیرد که تحقق نقش آموزشی در پاسداری از تمدن، نیازمند گذار از رویکرد تدریس تاریخ محلی به سوی تربیت سواد تمدنی در قالب برنامه درسی پویا و زمینه محور است.

Keywords:

ارزش های تمدنی , آموزش و پرورش , برنامه درسی , همدان , آموزش غیررسمی