تحلیل گفتمان بازآفرینی شهری و حفظ ارزش های تمدنی: مطالعه موردی اسناد طرح های توسعه و نوسازی بافت تاریخی همدان

شهرهای تاریخی ایران از جمله همدان در معرض تنشی پایدار میان دو منطق برنامه ریزی قرار دارند: منطق نوگرایانه توسعه شهری که بر بهره وری اقتصادی و کارکردگرایی تاکید دارد و منطق حفاظت تمدنی که بر اصالت مکانی و تداوم تاریخی پافشاری می کند. این پژوهش با به کارگیری چارچوب نظری جامعه شناسی فضای شهری و روش تحلیل گفتمان انتقادی به بررسی این پرسش می پردازد که چگونه گفتمان مسلط در اسناد رسمی طرح های توسعه شهری همدان مفهوم «ارزش تمدنی» را بازتعریف کرده و این بازتعریف چه تاثیری بر سرنویسی کالبد و اجتماع بافت تاریخی این شهر گذاشته است. داده های تحقیق متشکل از طرح های جامع و تفصیلی، مصوبات شورای شهر و گزارش های نوسازی با تمرکز بر پروژه های شاخص در بافت تاریخی مورد تحلیل قرار گرفته اند. یافته ها نشان می دهد که گفتمان برنامه ریزی با برجسته سازی انگاره هایی چون «فرسودگی»، «ناکارآمدی» و «باززنده سازی اقتصادی» ارزش تمدنی را عمدتا در قالب «کالای فرهنگی» و «مزیت رقابتی گردشگری» بازسازی می کند. این فرآیند ضمن حاشیه رانی ابعاد اجتماعی و زیسته تمدن به دگرگونی معنای اصالت و تعلق مکانی می انجامد. نتیجه آنکه برنامه ریزی شهری معاصر در همدان بیش از آنکه در خدمت احیای تمدنی با منطق فرهنگی-اجتماعی باشد در مسیر احیای کالبدی با منطق اقتصادی گام برمی دارد. این پژوهش بر ضرورت بازنگری گفتمانی در فرآیندهای برنامه ریزی شهری ایران به سوی رویکردی دیالکتیک که توسعه و تمدن را در گفت وگو با یکدیگر تعریف کند، تاکید می ورزد.

Keywords:

جامعه شناسی شهری , تحلیل گفتمان انتقادی , بازآفرینی شهری , ارزش های تمدنی , همدان