گورستانی به روایت گفتمان ها: بازتاب وضعیت زندگی اجتماعی، از فقر تا رفاه

این مطالعه به صورت موردی گورستان روستای تپه دیبی در شمال استان همدان را در راستای انعکاس شرایط زندگی مردم طی دو قرن اخیر بررسی می کند. با رویکرد تاریخی-تفسیری، پژوهش از اسناد گذشته نگر (کتیبه ها) و داده های میدانی شامل مشاهده، تصاویر مستند، یادداشت های میدانی و مصاحبه ها استفاده می نماید. جامعه پژوهش شامل تمامی سنگ قبرها و محوطه های تدفین است که به سه دوره زمانی مربوط می شود: شرق گورستان (۱۱۶۴–۱۲۸۴)، مرکز گورستان (۱۲۸۵–۱۳۴۰) و غرب گورستان (۱۳۴۱–۱۴۰۳). تحلیل در دو سطح انجام می گیرد: کمی-توصیفی برای ویژگی های قابل اندازه گیری و کیفی-تفسیری برای گفتمان های موجود در کتیبه ها، تصاویر و نقوش. کتیبه ها پس از تبدیل به متن با رویکرد تحلیل گفتمان کاویده شدند تا گفتمان غالب هر دوره و جایگاه گورستان در بازتولید هویت خانوادگی و باورهای دینی روشن گردد. فرایند کدگذاری به مراحل بازگشایی داده ها، استخراج مقولات محوری و رسیدن به نظریه هسته ای منتهی شد: گورستان به عنوان فضای تولید/بازتولید اخلاقی-اجتماعی است که با باورهای دینی و نمادهای مادی/ادبی به بازتولید هویت های خانوادگی و حافظه جمعی می پردازد. یافته ها نشان می دهد که در این فضا دو محور اصلی هویت خانواده و تسلا به صورت ثابت بازنمایی می شود. در دوره های رفاه و ثبات، گورستان با کارکردهای فراتر از دفن - نمایش افتخارهای خانوادگی و انتقال سوگواری به نسل های آینده - تاکید بیشتری دارد؛ در شرایط بی ثباتی و فقر، کارکرد دفن غالب می شود و بازنمایی های هویتی خانواده و افتخارات آن کاهش می یابد و حافظه جمعی به میزان بیشتری دچار فراموشی می شود. نتیجه گیری تاکید می کند که گورستان، به نحوی اساسی، یک متن اجتماعی-فضایی است که با تغییرات اجتماعی-اقتصادی، حافظه جمعی جامعه را بازتولید می کند و به عنوان میدانی برای بازنمایی تفاوت های دوره ای و بیان پیوستگی یا گسست نسل ها عمل می کند.

Keywords:

حافظه جمعی , دوران رفاه و بحران , گورستان , متن اجتماعی-فضایی