آینده پژوهی برنامه ریزی درسی با هوش مصنوعی: سناریوها، چالش ها و چشم اندازها

این پژوهش به بررسی نقش هوش مصنوعی (AI) در آینده پژوهی برنامه ریزی درسی و تبیین سناریوهای تحول برنامه های درسی تا افق ۲۰۳۰ و فراتر از آن می پردازد. پرسش اصلی آن است که «هوش مصنوعی چگونه می تواند فرآیند آینده پژوهی در برنامه ریزی درسی را تقویت کند؟». پژوهش از نوع آمیخته اکتشافی (کیفی–کمی) و در چارچوب آینده پژوهی کاربردی انجام شده است. در گام نخست، با استفاده از مرور نظام مند، ۵۰ مقاله منتشر شده طی سال های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵ در پایگاه های Civilica، SID و Scopus با نمونه گیری هدفمند و بر اساس معیارهایی چون ارتباط موضوعی و کیفیت مجله انتخاب و تحلیل شد. تحلیل مضمون، روندهایی مانند هوش مصنوعی مولد، کلان داده ها، محاسبات کوانتومی و سیاست های حکمرانی دیجیتال را به عنوان پیشران های کلیدی برنامه ریزی درسی آینده شناسایی کرد. در گام دوم، برای شناسایی عدم قطعیت های بحرانی، از روش دلفی دو دوره ای با مشارکت ۲۰ خبره (۱۰ برنامه ریز درسی و ۱۰ کارشناس AI) که به صورت هدفمند و گلوله برفی انتخاب شدند، استفاده شد. داده ها با پرسشنامه لیکرتی گردآوری و پایایی آن با Cronbach's α=۰.۸۷ تایید شد. در گام سوم، با بهره گیری از ابزارهای شبیه سازی مبتنی بر مدل های زبانی پیشرفته، ۱۰۰ سناریوی اولیه تولید و سپس با مشارکت خبرگان، به چهار سناریوی کلیدی پالایش شد. نتایج، ضمن تاکید بر ظرفیت بالای AI در شخصی سازی یادگیری و طراحی curriculum پویا، بر چالش هایی مانند سوگیری الگوریتمی و شکاف دیجیتال نیز انگشت می گذارد و پیشنهادهایی برای سیاست گذاران آموزشی ایران و سایر کشورها ارائه می کند.

Keywords:

آینده پژوهی , برنامه ریزی درسی , هوش مصنوعی , سناریوسازی , آموزش دیجیتال