هوش مصنوعی در جایگاه قاضی تحلیل حقوقی امکان و امتناع قضاوت غیرانسانی

گسترش شتابان سامانه های هوش مصنوعی در عرصه های عمومی و تخصصی، پرسش امکان واگذاری برخی کارکردهای قضایی به ماشین را از قلمرو نظریات صرف، به محور مباحث جدی حقوقی، فلسفی و فناورانه بدل کرده است. امروزه، از یک سو، پیشرفت های چشمگیر در تحلیل داده، یادگیری ماشین، مدل های پیش بین و سامانه های پشتیبان تصمیم، این گمان را تقویت کرده است که فرایند داوری، به ویژه در دعاوی تکراری و استاندارد، قابلیت الگوریتمی شدن دارد. و از سوی دیگر، ماهیت قضاوت به عنوان عملی برخاسته از فهم انسانی، مسئولیت پذیری، تفسیر هنجاری، سنجش اخلاقی و درک زمینه مند واقعیت، این ایده را با تردیدهای عمیق روبرو می سازد. پژوهش حاضر، با رویکردی میان رشته ای در حوزه ی مهندسی هوش مصنوعی و حقوق، به تحلیل امکان و امتناع «قضاوت غیرانسانی» می پردازد. این مقاله ابتدا مبانی نظری ورود هوش مصنوعی به قلمرو قضا – از جمله عدالت پیش بین، عدالت الگوریتمی و تصمیم یاران قضایی – را بررسی کرده؛ سپس چالش های بنیادین آن، همچون شفافیت، تبعیض الگوریتمی، مسئولیت حقوقی، حق دادرسی منصفانه و محدودیت های فهم معنایی ماشین را واکاوی می نماید. یافته های پژوهش حاکی از آن است که اگرچه هوش مصنوعی می تواند در مقام ابزار کمکی، نقشی موثر در ارتقای کارایی، انسجام و سرعت دادرسی ایفا کند، اما تبدیل آن به «قاضی»، به معنای نهادی و تمام عیار، با موانع جدی حقوقی، فلسفی و اخلاقی روبروست. در نتیجه، الگوی مطلوب، نه جایگزینی قاضی انسانی، بلکه طراحی چارچوب هایی مسئولانه برای بهره گیری محدود، شفاف و قابل اعتراض از هوش مصنوعی در فرایند قضایی است.

Keywords:

هوش مصنوعی , قضاوت غیرانسانی , عدالت الگوریتمی , دادرسی منصفانه , مسئولیت حقوقی , تصمیم گیری قضایی