مدل رفتاری پیشگیری از آسیب های روانی، اجتماعی در نوجوانان در معرض اعتیاد دیجیتال: نگاه عملیاتی و محرک، پاسخ

زمینه و هدف: اعتیاد دیجیتال در میان نوجوانان ایرانی به یکی از مهم ترین عوامل ایجاد آسیب های روانی- اجتماعی تبدیل شده است. این پژوهش کیفی با هدف تدوین یک مدل رفتاری پیشگیری از این آسیب ها با تاکید بر نگاه عملیاتی و چارچوب محرک، پاسخ انجام شد. روش: مطالعه با رویکرد تفسیری، ساخت گرا و با استفاده از تحلیل تماتیک براون و کلارک انجام گرفت. نمونه گیری هدفمند تا رسیدن به اشباع نظری ادامه یافت و در مجموع ۲۵ نوجوان ۱۴ تا ۱۷ ساله در معرض اعتیاد دیجیتال (۱۳ دختر و ۱۲ پسر)، ۱۰ والد و ۵ مشاور مدرسه از شهرهای تهران و کرج شرکت کردند. داده ها از طریق مصاحبه های عمیق نیمه ساختاریافته و با کمک نرم افزار NVivo تحلیل شدند. اعتبار پژوهش از طریق triangulation، member checking، peer debriefing و audit trail تامین شد. یافته ها: چهار تم اصلی استخراج شد: (۱) محرک های دیجیتال و زمینه های شکل گیری اعتیاد (محرک های محیطی، اجتماعی، هیجانی، درونی و فناوری محور)؛ (۲) پاسخ های رفتاری و عاطفی در چرخه محرک، پاسخ؛ (۳) آسیب های روانی، اجتماعی (روانی فردی، اجتماعی، روابطی و عملکردی، تحصیلی)؛ (۴) مدل رفتاری عملیاتی پیشگیری با سه مرحله کلیدی: شناسایی محرک ها، ارزیابی و اصلاح پاسخ ها، و تقویت رفتارهای جایگزین. نتیجه گیری: مدل رفتاری پیشنهادی، که مستقیما از تجربیات زیسته شرکت کنندگان استخراج شده است، چارچوبی عملی، چندسطحی و قابل اجرا در محیط های خانوادگی، آموزشی و بالینی ارائه می دهد. این مدل با شکستن چرخه محرک، پاسخ و جایگزینی پاسخ های سازگار، می تواند به طور موثری از بروز و تشدید آسیب های روانی، اجتماعی ناشی از اعتیاد دیجیتال در نوجوانان پیشگیری کند و به عنوان پایه ای برای طراحی برنامه های مداخله ای در سطح ملی مورد استفاده قرار گیرد.

Keywords:

نظریه زمینه ای , رضایت زناشویی , تعاملات روزمره معناساز , رفتارهای مراقبت گرایانه