بررسی پدیده تغییر مقوله در متن «آذرباد» (کتاب فارسی یازدهم)

پژوهش حاضر به بررسی و تحلیل انواع تغییر مقوله در داستان «پرنده ای به نام آذرباد» برگرفته از روان خوانی کتاب فارسی یازدهم ریجارباخ و ترجمه سودابه پرتوی اختصاص دارد. تغییر مقوله یا اشتقاق صفر پدیده ای است که طی آن واژه ای بدون تغییر صورت، نقشی خارج از مقوله دستوری اصلی خود می پذیرد. چهارچوب نظری این پژوهش بر اساس مقاله «تغییر مقوله در دستور زبان فارسی» نوشته محمدعلی نوری خوش رودباری (۱۳۹۷) تدوین شده است. متن داستان جمله به جمله و واژه به واژه بررسی شد و موارد تغییر مقوله ثبت و دسته بندی گردید. موارد ناشی از واژه سازی (اشتقاق) و نقش های نحوی اصلی (مسند، مضاف الیه، متمم) از دایره تحلیل خارج شدند تا داده ها از سازگاری نظری کافی برخوردار شوند. شمارش بر اساس نوع انجام گرفت و از تکرار موارد پرهیز شد. یافته ها نشان داد در این متن ۲۹ نوع تغییر مقوله قابل شناسایی است: ۲۶ نوع قطعی مطابق با مثال های مستقیم مقاله و ۳ نوع اغماضی در چارچوب عام قید مشترک. بیشترین فراوانی مربوط به دو حوزه است: تبدیل صفت به قید با ۸ نوع و اسم زمان به قید با ۷ نوع. این دو مقوله در کنار یکدیگر سهم عمده تغییرات را به خود اختصاص می دهند و موید آن اند که قید مشترک یعنی به کارگیری مقولات گوناگون در جایگاه قید، مهم ترین وجه تغییر مقوله در این متن روایی است. سایر موارد شامل تبدیل ضمیر به قید (۵ نوع)، اسم کمی به قید (۳ نوع اغماضی)، فعل به قید (۲ نوع)، ضمیر به اسم (۲ نوع)، صوت به اسم (۱ نوع) و حرف به قید (۱ نوع) می شود. نتایج پژوهش ظرفیت بالای زبان فارسی را در بهره گیری از پدیده تغییر مقوله آشکار می سازد و می تواند در آموزش دستور زبان و نویسندگی کاربرد داشته باشد.

Keywords:

تغییر مقوله , فارسی یازدهم , دستور زبان فارسی