گذار به مثابه مسئله معرفتی

گذار به مثابه مسئله معرفتی

بازتعریف بحران سیاسی در قالب اختلال داوری جمعی

نویسنده: محمد حجتی فرد

کد پژوهشگری : ORCID:0009-0001-7404-8045

وابستگی : معمار ژنوم رفتار در RCT

چکیده

ادبیات کلاسیک گذار سیاسی عمدتا بر نخبگان، نهادها و توازن قوا تمرکز دارد. این مقاله استدلال می کند که در برخی جوامع، به ویژه جوامعی که دین یا ایدئولوژی به صورت ساختاری با قدرت سیاسی ادغام شده است، بحران گذار پیش از آن که نهادی باشد، معرفتی است. مسئله اصلی نه صرفا فقدان مشروعیت، بلکه فرسایش امکان داوری عقلانی در سطح جمعی است. مقاله با معرفی مفهوم «قابلیت رفتن» (Go-ability) و پیشنهاد چارچوبی برای «نظام نامه معرفتی»، نشان می دهد چگونه می توان هزینه های انتقال قدرت را از طریق بازآرایی میدان معنا کاهش داد.

۱. بازنگری در ادبیات گذار

در سنت Transitology — از مطالعات گذار در اروپای جنوبی تا آمریکای لاتین — سه متغیر محوری برجسته اند:

• کنش نخبگان
• طراحی نهادی
• موازنه قدرت

این چارچوب ها معمولا فرض می کنند که جامعه هنوز ظرفیت تشخیص، تمایز و داوری دارد. اما در شرایطی که:

• حقیقت سیاسی نهادینه و انحصاری شده،
• مرجعیت اخلاقی اداری شده،
• و زبان عمومی دچار فرسایش اعتماد است،

مسئله دیگر صرفا انتقال قدرت نیست، بلکه بازسازی ظرفیت داوری است.

۲. اختلال معرفتی در جوامع ایدئولوژیک

برای دقت تحلیلی، باید میان «دینداری اجتماعی» و «دین نهادگی حکومتی» تمایز گذاشت. مسئله این مقاله ایمان فردی نیست، بلکه ادغام ساختاری امر قدسی با قدرت سیاسی است.

پیامدهای این ادغام می تواند شامل موارد زیر باشد:

• سیاسی شدن حقیقت
• قطبی سازی اخلاقی
• هم ارزی روایت رسمی و ضدروایت به عنوان دو ادعای هم سطح

در چنین زمینه ای، جامعه ممکن است هم زمان:

• به روایت رسمی بی اعتماد باشد
• و به بدیل ها نیز اطمینان نداشته باشد

این وضعیت را می توان «بی ثباتی داوری» نامید.

۳. مسئله انتخاب در شرایط فرسایش داوری

ادعای رایج در برخی گفتمان های سیاسی این است که حذف یک ساختار اقتدارآمیز به طور خودکار به انتخاب عقلانی جمعی منجر می شود. این گزاره تنها در صورتی معتبر است که:

• نهادهای داوری مستقل وجود داشته باشند،
• حافظه نهادی از خطاها ثبت شده باشد،
• و شکست سیاسی هزینه غیرقابل تحمل نداشته باشد.

در غیاب این شرایط، حذف اقتدار ممکن است به:

• چرخه رادیکالیزاسیون،
• یا بازتولید اقتدارگرایی در شکل جدید

بینجامد.

۴. مفهوم «قابلیت رفتن» (Go-ability)

به جای تمرکز بر «بقای نظام» یا «تسریع سقوط»، این مقاله مفهوم میانی قابلیت رفتن را پیشنهاد می کند.

قابلیت رفتن به این معناست که:

• سازوکارهای قانونی و نهادی برای پایان دوره قدرت وجود داشته باشد،
• خروج از قدرت با نابودی کامل حقوقی یا فیزیکی مترادف نشود،
• و انتقال اقتدار، فرآیندی قابل پیش بینی و حقوقی باشد.

تجربه تاریخی در مواردی مانند گذار پس از Francisco Franco در Spain یا انتقال قدرت پس از نظام آپارتاید در South Africa نشان می دهد که وجود سازوکارهای پایان قابل تحمل، احتمال خشونت ساختاری را کاهش می دهد.

۵. نظام نامه معرفتی: چارچوب تنظیم معنا

«نظام نامه معرفتی» در این مقاله به عنوان سندی پیشاقانونی تعریف می شود که هدف آن:

• تثبیت اصول حداقلی داوری عمومی،
• تعریف مرز میان ایمان، اخلاق و قدرت،
• و ایجاد نهادهای میانجی غیرحزبی برای داوری منازعات اساسی

است.

این سند جایگزین قانون اساسی نیست، بلکه مکمل آن در شرایط بی اعتمادی گسترده است.

۶. قوه قضاییه به عنوان نهاد پایان

در بسیاری از نظام ها، قوه قضاییه صرفا نهاد اجرای عدالت تلقی می شود. اما در دوره گذار، کارکردی فراتر می یابد:

• تضمین مصونیت محدود برای تصمیمات سیاسی غیرجنایی،
• تفکیک مسئولیت تاریخی از مسئولیت کیفری،
• و فراهم سازی مسیر حقوقی برای کناره گیری.

اگر خروج از قدرت به صورت ساختاری معادل نابودی تلقی شود، انگیزه مقاومت خشونت آمیز افزایش می یابد. طراحی قضایی مناسب می تواند این محاسبه را تغییر دهد.

۷. نتیجه گیری

در دوره های گذار، بحران اصلی ممکن است نه فقدان قدرت، بلکه فقدان امکان داوری باشد. اگر امکان داوری عقلانی حفظ یا بازسازی شود:

• انتقال قدرت می تواند بدون فروپاشی نهادی رخ دهد،
• رقابت سیاسی می تواند در چارچوبی پایدار ادامه یابد،
• و جامعه از چرخه بازتولید اقتدارگرایی فاصله بگیرد.

بدون چنین بازسازی ای، حتی تغییرات ظاهرا موفق نیز ممکن است به بی ثباتی مزمن منجر شوند.