مفهوم و ابعاد مسئولیت اجتماعی شرکت ها چیست ؟

مفهوم و ابعاد مسئولیت اجتماعی شرکت ها چیست ؟

مسئولیت اجتماعی شرکت ها که با مخفف CSR (Corporate Social Responsibility) شناخته می شود به مجموعه تعهدات، سیاست ها و اقداماتی اطلاق می شود که شرکت ها فراتر از الزامات قانونی و منافع اقتصادی کوتاه مدت، در قبال جامعه، محیط زیست، کارکنان، مصرف کنندگان و نسل های آینده بر عهده می گیرند.

مسئولیت اجتماعی شرکت ها که با مخفف CSR (Corporate Social Responsibility) شناخته می شود، یکی از مهم ترین مفاهیم مدیریت نوین، توسعه پایدار و اخلاق کسب وکار در دنیای معاصر است.
CSR به مجموعه تعهدات، سیاست ها و اقداماتی اطلاق می شود که شرکت ها فراتر از الزامات قانونی و منافع اقتصادی کوتاه مدت، در قبال جامعه، محیط زیست، کارکنان، مصرف کنندگان و نسل های آینده بر عهده می گیرند.
به بیان دکتر علیرضا صارمی در این رویکرد، سازمان ها تنها به سودآوری مالی فکر نمی کنند، بلکه خود را عضوی مسئول از جامعه می دانند که باید در بهبود کیفیت زندگی، کاهش آسیب های اجتماعی و حفاظت از منابع طبیعی نقش فعال داشته باشند.

در گذشته، نگاه غالب به شرکت ها بر محور حداکثرسازی سود سهام داران متمرکز بود، اما با گسترش چالش های اجتماعی، زیست محیطی و اخلاقی، این نگرش تغییر کرده است. امروزه CSR به عنوان یک استراتژی کلیدی در مدیریت سازمان ها مطرح است که می تواند هم زمان منافع اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی را تامین کند.
شرکت هایی که مسئولیت اجتماعی را به درستی درک و اجرا می کنند، نه تنها اعتبار و برند قوی تری می سازند، بلکه اعتماد عمومی، وفاداری مشتریان و رضایت کارکنان را نیز افزایش می دهند.

مسئولیت اجتماعی شرکت ها ابعاد گوناگونی دارد.
یکی از مهم ترین ابعاد آن، مسئولیت اقتصادی است؛ به این معنا که شرکت باید به صورت شفاف، سالم و پایدار فعالیت اقتصادی داشته باشد، اشتغال ایجاد کند و به رشد اقتصادی جامعه کمک نماید.
اما CSR در این سطح متوقف نمی شود. مسئولیت قانونی نیز بخش مهمی از آن است که شامل پایبندی به قوانین کار، مالیات، حقوق مصرف کننده و مقررات زیست محیطی می شود.
فراتر از این دو، مسئولیت اخلاقی قرار دارد که شرکت ها را به رعایت انصاف، صداقت، عدالت اجتماعی و احترام به کرامت انسانی ملزم می کند، حتی در مواردی که قانون الزام صریحی وجود ندارد.

بعد چهارم مسئولیت اجتماعی، مسئولیت بشردوستانه و اجتماعی است.
در این سطح، شرکت ها به طور داوطلبانه در فعالیت های عام المنفعه، حمایت از اقشار آسیب پذیر، توسعه آموزش، سلامت، فرهنگ و کاهش فقر مشارکت می کنند. این اقدامات می تواند شامل سرمایه گذاری در آموزش کودکان، حمایت از پروژه های اجتماعی محلی، کمک به سازمان های مردم نهاد و مشارکت در مدیریت بحران ها باشد. چنین رویکردی نشان می دهد که شرکت، خود را تنها یک بنگاه اقتصادی نمی داند، بلکه شریکی فعال در توسعه اجتماعی است.

یکی از حوزه های بسیار مهم در CSR، مسئولیت زیست محیطی است.
با توجه به بحران هایی مانند تغییرات اقلیمی، آلودگی هوا و آب، کاهش منابع طبیعی و تخریب اکوسیستم ها، نقش شرکت ها در حفاظت از محیط زیست حیاتی شده است. مسئولیت اجتماعی شرکت ها در این حوزه شامل کاهش انتشار آلاینده ها، مدیریت پسماند، استفاده بهینه از انرژی، توسعه فناوری های پاک و حرکت به سوی اقتصاد سبز است. شرکت هایی که به پایداری زیست محیطی توجه می کنند، نه تنها به حفظ طبیعت کمک می کنند، بلکه ریسک های بلندمدت کسب وکار خود را نیز کاهش می دهند.

از منظر اجتماعی، CSR ارتباط نزدیکی با عدالت اجتماعی و کاهش نابرابری ها وهمچنین توسعه تاب آوری دارد. شرکت ها می توانند با ایجاد فرصت های برابر شغلی، رعایت حقوق کارکنان، توجه به ایمنی و سلامت نیروی کار و حمایت از تنوع و شمول اجتماعی، نقش مهمی در ارتقای سرمایه اجتماعی ایفا کنند
. همچنین تعامل سازنده با جامعه محلی، شنیدن صدای ذی نفعان و مشارکت در تصمیم گیری های اجتماعی، از ارکان اساسی مسئولیت اجتماعی شرکتی به شمار می رود.

در دنیای رقابتی امروز، CSR دیگر یک فعالیت حاشیه ای یا تبلیغاتی نیست، بلکه به بخشی از هویت و استراتژی برند تبدیل شده است. مصرف کنندگان آگاه امروزی، تمایل بیشتری به خرید از شرکت هایی دارند که مسئولانه رفتار می کنند و به ارزش های انسانی و زیست محیطی پایبند هستند. از این رو، مسئولیت اجتماعی می تواند مزیت رقابتی پایدار ایجاد کند و جایگاه شرکت را در بازار تقویت نماید.

از منظر مدیریت و حکمرانی سازمانی، اجرای موفق CSR نیازمند برنامه ریزی، شفافیت و ارزیابی مستمر است. شرکت ها باید مسئولیت اجتماعی را در ماموریت، چشم انداز و ارزش های خود ادغام کنند و شاخص هایی برای سنجش اثرات اجتماعی و زیست محیطی فعالیت هایشان داشته باشند. گزارش دهی مسئولیت اجتماعی و پایداری نیز ابزار مهمی برای پاسخ گویی به ذی نفعان و افزایش اعتماد عمومی محسوب می شود.

در ایران نیز مفهوم مسئولیت اجتماعی شرکت ها طی سال های اخیر مورد توجه بیشتری قرار گرفته است. با توجه به چالش هایی مانند مسائل زیست محیطی، بیکاری، فقر و آسیب های اجتماعی، نقش شرکت ها در توسعه پایدار کشور اهمیت دوچندان دارد. CSR می تواند پلی میان بخش خصوصی، دولت و جامعه مدنی ایجاد کند و زمینه ساز مشارکت موثرتر در حل مسائل اجتماعی باشد. در این چارچوب، پیوند میان مسئولیت اجتماعی شرکت ها و حوزه هایی مانند مددکاری اجتماعی، توسعه محلی و تاب آوری اجتماعی، بسیار معنادار است.

مسئولیت اجتماعی شرکتی یک رویکرد برد-برد است که هم به نفع جامعه و محیط زیست است و هم منافع بلندمدت شرکت ها را تضمین می کند. CSR بیانگر این واقعیت است که موفقیت واقعی کسب وکارها تنها با سود مالی سنجیده نمی شود، بلکه با میزان تاثیر مثبت آن ها بر زندگی انسان ها و آینده زمین معنا پیدا می کند. در جهانی که با بحران های پیچیده و به هم پیوسته روبه روست، مسئولیت اجتماعی شرکت ها نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت راهبردی و اخلاقی است.

CSR به مجموعه تعهدات، سیاست ها و اقداماتی گفته می شود که یک شرکت فراتر از الزامات قانونی و صرفا سودآوری اقتصادی، در قبال جامعه، محیط زیست و ذی نفعان خود بر عهده می گیرد.

به بیان ساده، CSR یعنی این که شرکت ها فقط به «چقدر سود می کنیم» فکر نکنند، بلکه هم زمان به این پرسش ها هم پاسخ دهند:  
فعالیت ما چه اثری بر محیط زیست دارد؟  
با کارکنان، مشتریان و جامعه محلی چگونه رفتار می کنیم؟  
آیا تصمیم گیری ها شفاف، اخلاقی و پاسخ گو هستند؟

در ادبیات مدیریت، مسئولیت اجتماعی شرکت ها معمولا سه بعد اصلی را در بر می گیرد که امروزه با چارچوب ESG نیز شناخته می شوند:

بعد زیست محیطی که به نحوه تعامل شرکت با طبیعت مربوط است؛ مانند کاهش آلودگی، مدیریت مصرف انرژی، کاهش انتشار کربن و حفاظت از منابع طبیعی.  
بعد اجتماعی که شامل حقوق و رفاه کارکنان، ایمنی محیط کار، عدالت سازمانی، احترام به حقوق مصرف کنندگان و مشارکت در توسعه اجتماعی و محلی می شود.  
بعد حاکمیتی که بر شفافیت، پاسخ گویی، اخلاق کسب وکار، ساختار هیئت مدیره، مبارزه با فساد و رعایت حقوق سهام داران تمرکز دارد.

CSR یک فعالیت خیریه صرف نیست. اگرچه کمک های اجتماعی و اقدامات عام المنفعه می توانند بخشی از آن باشند، اما مفهوم مدرن مسئولیت اجتماعی شرکتی بر ادغام مسئولیت پذیری در استراتژی و مدل کسب وکار تاکید دارد. در این نگاه، CSR نه هزینه ای اضافی، بلکه سرمایه گذاری بلندمدت برای پایداری، اعتبار و تاب آوری شرکت تلقی می شود.

از منظر نظری، CSR ریشه در دیدگاه ذی نفعان دارد؛ دیدگاهی که معتقد است شرکت ها فقط در برابر سهام داران مسئول نیستند، بلکه باید منافع تمامی ذی نفعان از جمله کارکنان، مشتریان، جامعه، دولت و محیط زیست را نیز در نظر بگیرند. به همین دلیل، بسیاری از پژوهش ها تلاش کرده اند رابطه میان عملکرد CSR و عملکرد مالی شرکت ها را بررسی کنند؛ رابطه ای که همان طور که اشاره کردید، در ادبیات علمی نتایج متفاوت و گاه متناقضی داشته است.

در مجموع، CSR چارچوبی است برای هدایت رفتار سازمان ها به سوی توسعه پایدار؛ به گونه ای که رشد اقتصادی، مسئولیت اجتماعی و حفاظت از محیط زیست به جای تقابل، در کنار یکدیگر قرار گیرند.