واژه نامه ای برای روایتگران سلامت مالی
۱. مفاهیم پایه ای و کلی
حسابرسی (Auditing): فرآیند نظام مند جمع آوری و ارزیابی بی طرفانه شواهد درباره ادعاهای مدیریت (صورت های مالی) و اظهارنظر درباره میزان انطباق آن ها با استانداردهای حسابداری.
صورت های مالی (Financial Statements): گزارش هایی مانند ترازنامه، صورت سود و زیان، صورت جریان وجوه نقد و یادداشت های همراه که وضعیت مالی و عملکرد واحد تجاری را نشان می دهند.
مدیریت (Management): هیئت مدیره و مدیران اجرایی که مسئول تهیه صورت های مالی و استقرار کنترل های داخلی هستند.
حسابرس مستقل (Independent Auditor): شخص یا موسسه ای که از واحد مورد رسیدگی استقلال فکری و ظاهری دارد و درباره صورت های مالی اظهارنظر می کند.
استانداردهای حسابرسی (Auditing Standards): الزامات و راهنمایی هایی که حسابرس باید در انجام کار خود رعایت کند (مانند استانداردهای سازمان حسابرسی ایران یا استانداردهای بین المللی).
کاربرگ های حسابرسی (Working Papers): مستنداتی که حسابرس برای ثبت مراحل انجام کار، شواهد جمع آوری شده و نتیجه گیری های خود تهیه می کند.
---
۲. ریسک و اهمیت
اهمیت (Materiality): آستانه ای که اگر تحریف (اشتباه یا تقلب) به تنهایی یا در مجموع از آن فراتر رود، می تواند بر تصمیمات اقتصادی استفاده کنندگان صورت های مالی تاثیر بگذارد. اهمیت، مبنای قضاوت حسابرس است.
ریسک حسابرسی (Audit Risk): این ریسک که حسابرس نسبت به صورت های مالی حاوی تحریف بااهمیت، اظهارنظر نامناسب صادر کند. از سه جزء تشکیل می شود:
ریسک ذاتی (Inherent Risk): احتمال وجود تحریف بااهمیت در یک مانده یا طبقه از معاملات، بدون در نظر گرفتن کنترل های داخلی.
ریسک کنترل (Control Risk): احتمال اینکه کنترل های داخلی واحد تجاری نتوانند به موقع از تحریف بااهمیت پیشگیری یا آن را کشف کنند.
ریسک عدم کشف (Detection Risk): احتمال اینکه روش های حسابرسی حسابرس نتوانند تحریف بااهمیت موجود را پیدا کنند.
اهمیت اجرایی (Performance Materiality): مبلغی کمتر از اهمیت کلی که حسابرس برای کاهش احتمال اینکه مجموع تحریف های کشف نشده از اهمیت کلی فراتر رود، تعیین می کند.
---
۳. فرآیند حسابرسی و شواهد
شواهد حسابرسی (Audit Evidence): اطلاعاتی که حسابرس برای رسیدن به نتیجه گیری هایی که اظهارنظر بر اساس آن هاست، استفاده می کند. باید کافی (از نظر کمیت) و مناسب (از نظر کیفیت: مربوط و قابل اتکا) باشد.
روش های حسابرسی (Audit Procedures): اقدامات مشخصی که حسابرس برای جمع آوری شواهد انجام می دهد، مانند:
بازرسی (Inspection): بررسی اسناد، مدارک یا دارایی های فیزیکی.
مشاهده (Observation): نگاه کردن به اجرای یک فرآیند یا کنترل توسط دیگران.
تاییدیه خارجی (External Confirmation): دریافت پاسخ کتبی مستقیم از شخص ثالث (مثل بانک یا بستانکار) برای تایید یک مانده یا اطلاعات.
محاسبه مجدد (Recalculation): کنترل ریاضی صحت محاسبات.
اجرای مجدد (Reperformance): اجرای مستقل روش ها یا کنترل هایی که واحد تجاری انجام داده است.
روش های تحلیلی (Analytical Procedures): ارزیابی اطلاعات مالی از طریق بررسی روابط معقول بین داده های مالی و غیرمالی (مثلا مقایسه حاشیه سود امسال با سال گذشته و بررسی مغایرت های عمده).
پرس وجو (Inquiry): سوال کردن از افراد مطلع درون یا بیرون واحد تجاری.
ردیابی (Vouching): بررسی یک مبلغ از صورت های مالی به سمت اسناد و مدارک مثبته (منبع اولیه) برای تایید وجود و صحت آن.
رهگیری (Tracing): حرکت از اسناد و مدارک اولیه به سمت صورت های مالی برای اطمینان از ثبت کامل معاملات (تاکید بر کامل بودن).
---
۴. انواع اظهارنظر حسابرسی (Audit Opinions)
اظهارنظر مقبول / تعدیل نشده (Unqualified Opinion): به اصطلاح “گزارش سفید”. صورت های مالی از تمام جنبه های بااهمیت، وضعیت مالی را به درستی نشان می دهند. بهترین نوع گزارش.
اظهارنظر مشروط (Qualified Opinion): حسابرس به این نتیجه می رسد که به جز یک یا چند مورد مشخص و بااهمیت (اما نه فراگیر)، صورت های مالی درست است. مثلا “به استثنای موضوع فلان، صورت های مالی مطلوب است.”
اظهارنظر مردود (Adverse Opinion): زمانی که تحریف ها بااهمیت و در عین حال فراگیر هستند و صورت های مالی به کلی گمراه کننده است. بدترین نوع گزارش.
عدم اظهارنظر (Disclaimer of Opinion): وقتی حسابرس نمی تواند شواهد کافی و مناسب به دست آورد و اثرات احتمالی آن بااهمیت و فراگیر است، از اظهارنظر خودداری می کند و می گوید “نمی توانم و نمی خواهم نظری بدهم.”
---
۵. کنترل های داخلی (Internal Controls)
کنترل های داخلی: فرآیندهایی که مدیریت و کارکنان برای ایجاد اطمینان معقول در مورد دستیابی به اهداف گزارشگری مالی، عملیاتی و رعایت قوانین طراحی و اجرا می کنند.
محیط کنترلی (Control Environment): جو کلی سازمان از نظر فرهنگ کنترلی، صداقت، اخلاقیات و نحوه برخورد مدیریت با کنترل ها. پایه و اساس همه کنترل هاست.
فعالیت های کنترلی (Control Activities): سیاست ها و رویه های مشخصی مثل تفکیک وظایف (مثلا فردی که چک را امضا می کند، فردی که ثبت حسابداری می زند و فردی که صورت حساب بانکی را تطبیق می دهد سه نفر جدا باشند)، مجوزهای لازم، تطبیقات و کنترل های فیزیکی.
کنترل های عمومی فناوری اطلاعات (IT General Controls): کنترل هایی که زیرساخت کلی سیستم های فناوری اطلاعات را ایمن می کنند، مثل کنترل دسترسی، مدیریت تغییر برنامه ها و عملیات کامپیوتری.
---
۶. نمونه گیری (Sampling)
نمونه گیری در حسابرسی: به کارگیری روش های حسابرسی روی کمتر از ۱۰۰٪ اقلام یک جامعه آماری (مثلا همه فاکتورهای فروش) به طوری که هر واحد شانس انتخاب داشته باشد و بتوان نتیجه را به کل جامعه تعمیم داد.
نمونه گیری آماری (Statistical Sampling): نمونه ای که بر اساس قوانین احتمال انتخاب می شود و می توان ریسک نمونه گیری را به صورت کمی اندازه گیری کرد.
نمونه گیری غیرآماری / قضاوتی (Non-statistical / Judgmental Sampling): حسابرس بر اساس تجربه و قضاوت حرفه ای خود اقلام را انتخاب می کند و ریسک نمونه گیری به صورت ریاضی محاسبه نمی شود.
---
۷. سایر اصطلاحات مهم
تداوم فعالیت (Going Concern): این فرض که واحد تجاری در آینده قابل پیش بینی (معمولا یک سال آینده) به فعالیت خود ادامه خواهد داد و قصد یا نیاز به انحلال ندارد. اگر تردید قابل توجهی در این مورد وجود داشته باشد و افشای آن کافی نباشد، حسابرس باید گزارش خود را تعدیل کند.
تقلب (Fraud): اقدام عمدی یک یا چند نفر از مدیریت، کارکنان یا اشخاص ثالث که منجر به تحریف در صورت های مالی می شود. دو نوع اصلی: تقلب در گزارشگری مالی (دستکاری اعداد) و سوءاستفاده از دارایی ها (دزدی).
تحریف (Misstatement): انحراف از استانداردهای حسابداری در ارائه یک قلم در صورت های مالی. می تواند ناشی از اشتباه (غیرعمدی) یا تقلب (عمدی) باشد.
تردید حرفه ای (Professional Skepticism): نگرشی که حسابرس باید همواره داشته باشد؛ یعنی ذهنی پرسشگر، هوشیار نسبت به شواهد ضدونقیض و عدم اعتماد بی دلیل به گفته های مدیریت.
قضاوت حرفه ای (Professional Judgment): به کارگیری دانش و تجربه در چارچوب استانداردها برای تصمیم گیری در مواردی که پاسخ صریح و از پیش تعیین شده ای وجود ندارد.
رویدادهای بعد از تاریخ ترازنامه (Subsequent Events): رویدادهای مطلوب یا نامطلوبی که بین تاریخ صورت های مالی و تاریخ تایید آن ها رخ می دهند و ممکن است نیاز به تعدیل یا افشا در صورت های مالی داشته باشند.
گزارش حسابرس به ارکان راهبری (Management Letter): نامه ای جداگانه که حسابرس در آن نقاط ضعف بااهمیت در کنترل های داخلی را که طی حسابرسی کشف کرده، به اطلاع مدیریت و هیئت مدیره می رساند و برایشان پیشنهادهای اصلاحی ارائه می دهد.