نقش و وظایف مددکاران اجتماعی در سازمان بهزیستی

_{نقش و وظایف مددکاران اجتماعی در سازمان بهزیستی} 

کاری از سیمین سرابی

چکیده

مددکاری اجتماعی در سازمان بهزیستی کشور، فراتر از یک شغل، یک تخصص بین رشته ای است که هدف آن بهبود کیفیت زندگی، کاهش آسیب های اجتماعی و ایجاد فرصت های برابر برای اقشار کم برانگیخته و آسیب پذیر است. این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی وظایف، حوزه های مداخله و چالش های مددکاران بهزیستی می پردازد. یافته ها نشان می دهد که وظایف این متخصصان در سه سطح پیشگیری، درمان (مداخله) و توانمندسازی دسته بندی می شود و نقش کلیدی در حفظ ثبات اجتماعی ایفا می کنند.

مقدمه

سازمان بهزیستی کشور به عنوان اصلی ترین نهاد حمایتی و حمایتی-تخصصی در ایران، متولی سلامت اجتماعی است. در این میان، مددکاران اجتماعی هسته مرکزی خدمات این سازمان را تشکیل می دهند. آن ها با تکیه بر اصول علمی، اخلاقی و انسانی، به شناسایی، ارزیابی و حل مشکلات افرادی می پردازند که به دلایل مختلف دچار آسیب های اجتماعی، جسمی یا روانی شده اند.

حوزه های اصلی فعالیت مددکاران بهزیستی

وظایف مددکاران بر اساس معاونت ها و دفاتر مختلف سازمان بهزیستی تفکیک می شود. به طور کلی، فعالیت آن ها در سه حوزه کلان تعریف می شود:

الف) حوزه امور اجتماعی (آسیب دیدگان و زنان سرپرست خانوار)

• حمایت از زنان سرپرست خانوار: ارزیابی وضعیت معیشتی، برقراری مستمری، و برنامه ریزی برای آموزش های فنی و حرفه ای جهت استقلال مالی.
• مداخله در بحران های فردی و خانوادگی (اورژانس اجتماعی - ۱۲۳): کودک آزاری، همسرآزاری، سالمندآزاری، اقدام به خودکشی و فرار از منزل. مددکاران در این بخش وظیفه مداخله فوری، جداسازی در صورت لزوم و ارجاع به مراکز امن را دارند.
• ساماندهی کودکان کار و خیابانی: شناسایی، جذب، خانواده پژوهی و تلاش برای بازگرداندن کودک به چرخه تحصیل و خانواده.
• امور کودکان بی سرپرست و بدسرپرست: نظارت بر شبه خانواده ها (مراکز نگهداری)، تسهیل فرایند فرزندخواندگی و امین موقت.

ب) حوزه توانبخشی (معلولان و سالمندان)

• تسهیلگری امور معلولان: شناسایی نوع و شدت معلولیت با همکاری تیم پزشکی، صدور کارت معلولیت و ارزیابی نیازهای تخصصی (مانند وسایل کمک حرکتی، کاشت حلزون و...).
• توانمندسازی معلولین: کمک به اشتغال، مناسب سازی محیط زندگی و پیگیری حقوق شهروندی معلولان.
• مدیریت مراکز نگهداری: نظارت بر کیفیت خدمات در آسایشگاه های سالمندان و مراکز شبانه روزی معلولان ذهنی و حرکتی.

ج) حوزه پیشگیری و درمان اعتیاد

• مددکاری در مراکز ماده ۱۵ و ۱۶ (کمپ های ترک اعتیاد): مشاوره به فرد معتاد، آماده سازی خانواده برای پذیرش مجدد فرد پس از پاکی، و پیگیری اشتغال و صیانت اجتماعی پس از خروج برای جلوگیری از لغزش مجدد.

وظایف فرآیندی و تخصصی مددکار (مراحل مداخله)

یک مددکار بهزیستی در مواجهه با هر پرونده (کیس)، یک فرآیند علمی و گام به گام را طی می کند:

[پذیرش و برقراری ارتباط حرفه ای]

↓

[سنجش و ارزیابی (خانواده پژوهی و بازدید از منزل)]

↓

[تدوین طرح برنامه (برنامه حمایتی یا درمانی)]

↓

[اجرای مداخله (مشاوره، ارجاع، حمایت مالی)]

↓

[ارزیابی اثربخشی و پیگیری (فالوآپ)]

↓

[خروج از چرخه ی حمایت (توانمندسازی کامل)]

اصل کلیدی در مددکاری بهزیستی:"ماهی ندادن، بلکه ماهیگیری یاد دادن". هدف نهایی مددکار، قطع وابستگی مددجو به سازمان و رساندن او به استقلال نسبی (توانمندسازی) است.

مهارت ها و اصول اخلاقی مورد نیاز

مددکاران بهزیستی برای موفقیت در وظایف خود باید به اصول زیر متعهد باشند:

• رازداری حرفه ای: حفظ تمام اسرار زندگی مددجو.
• پذیرش بدون قضاوت: برخورد یکسان با همه افراد فارغ از مذهب، قومیت، یا نوع آسیبی که دیده اند (مثلا برخورد انسانی با یک کارتن خواب یا معتاد متجاهر).
• تکنیک بازدید از منزل (Home Visit): مهارت مشاهده دقیق محیط زندگی مددجو برای کشف واقعیت هایی که ممکن است در مصاحبه حضوری پنهان بمانند.

چالش های پیش روی مددکاران بهزیستی

این حرفه در کنار ارزش های انسانی فراوان، با چالش های ساختاری و روانی سختی روبروست: ۱. فرسودگی شغلی بالا: مواجهه روزمره با فقر شدید، خشونت و بحران های روانی، انرژی روانی بالایی از مددکاران سلب می کند. ۲. کمبود منابع مالی و رفاهی: گاهی مددکار طرح درمانی درستی دارد، اما بودجه سازمان برای تامین مسکن، درمان یا اشتغال مددجو کافی نیست. ۳. امنیت جانی پایین در اورژانس اجتماعی: حضور در نزاع های خانوادگی یا پاتوق های اعتیاد، گاهی مددکاران را در معرض تهدید و خشونت فیزیکی قرار می دهد.

نتیجه گیری و پیشنهادات

مددکاران بهزیستی بازوان اجرایی سلامت اجتماعی کشور هستند که وظایف آن ها از تامین نیازهای اولیه یک معلول تا نجات جان یک کودک در معرض آزار گسترده است. برای بهبود کارایی این صنف، پیشنهاد می شود:

• ساختار استخدامی و حقوقی مددکاران (به ویژه نیروهای شرکتی و اورژانس اجتماعی) متناسب با سختی کار ارتقا یابد.
• دوره های مداوم حمایت روانی و سوپرویژن (مشاوره تخصصی برای خود مددکاران) جهت کاهش فرسودگی شغلی برگزار شود.
• جامعه از طریق رسانه ها با وظایف خطیر اورژانس اجتماعی و مددکاری بیشتر آشنا شود تا همکاری های مردمی افزایش یابد.