سونگون؛ از دل قره داغ تا قلب توسعه اقتصاد ایران

---

 

بازار تبریز آنلاین - موسی کاظم زاده: در دل کوه های قره داغ، در شهرستان ورزقان آذربایجان شرقی، ثروتی نهفته است که اهمیت آن تنها به حجم ذخایر مس محدود نمی شود. سونگون امروز یکی از مهم ترین دارایی های معدنی ایران و یکی از پایه های آینده صنعت مس کشور است؛ اما پرسش اصلی دیگر این نیست که سونگون چه میزان مس در دل خود دارد، بلکه این است که این ثروت چگونه می تواند به ارزش افزوده، فناوری، اشتغال پایدار، صادرات و توسعه منطقه ای تبدیل شود.

معدن مس سونگون با سابقه ای که به بیش از دو قرن پیش بازمی گردد، از معدود ذخایر معدنی کشور است که روایت آن از استخراج سنتی آغاز شده و به یک مجتمع بزرگ صنعتی رسیده است. آثار معدنکاری قدیمی در محدوده سونگون، سابقه بهره برداری از سنگ های پرعیار مس را در این منطقه نشان می دهد و اکتشافات نوین نیز از میانه قرن گذشته به تدریج ابعاد واقعی این ذخیره را آشکار کرد. شناسایی ماهیت پورفیری کانسار در دهه ۱۳۵۰ و استمرار عملیات اکتشافی در دهه های بعد، سونگون را از یک معدن منطقه ای به یکی از ذخایر راهبردی صنعت مس ایران تبدیل کرد.

سونگون؛ از معدن بزرگ تا موتور توسعه آذربایجان

سونگون در محدوده ای کوهستانی و در ارتفاعی حدود ۲۰۰۰ متر از سطح دریا قرار گرفته و بخش هایی از آن تا ارتفاع حدود ۲۷۰۰ متر می رسد. همین موقعیت جغرافیایی، در کنار تنوع زیستی و منابع طبیعی منطقه، اهمیت یک موضوع اساسی را دوچندان می کند: توسعه معدنی در سونگون باید همزمان با حفاظت از محیط زیست و توسعه متوازن منطقه دنبال شود. رودخانه های سونگون و پخیر و پیوند آبراهه های منطقه با شبکه رودخانه ای منتهی به ارس، نشان می دهد که هر برنامه توسعه ای در این محدوده نیازمند نگاه دقیق، علمی و مسئولانه به منابع طبیعی است.

اهمیت سونگون زمانی بیشتر آشکار می شود که آن را در مقیاس صنعت مس ایران ببینیم. ایران در کمربند متالوژنی آلپ هیمالیا قرار گرفته و از ذخایر قابل توجه مس برخوردار است. افزایش ذخایر اکتشافی شرکت ملی صنایع مس ایران، از جمله افزوده شدن بیش از یک میلیارد تن ذخیره جدید در سونگون بر اساس داده های ارائه شده، ظرفیت معدنی کشور را بیش از گذشته برجسته کرده است. بر پایه داده های مورد اشاره، ایران با بیش از ۵۴ میلیون تن مس محتوی در منابع اندازه گیری شده و نشان داده شده، در رده کشورهای بزرگ دارای منابع مس قرار گرفته است. این جایگاه، اگرچه یک مزیت طبیعی مهم است، اما به خودی خود مزیت اقتصادی پایدار ایجاد نمی کند؛ مزیت زمانی شکل می گیرد که ذخیره زیرزمینی به تولید رقابت پذیر، فناوری، محصول نهایی و بازار تبدیل شود.

سونگون؛ ثروتی که باید به توسعه تبدیل شود

اینجاست که سونگون می تواند نقشی فراتر از یک معدن ایفا کند. ذخیره زمین شناسی حدود پنج میلیارد تن ماده معدنی با عیار حدود ۰٫۴۷ درصد، در کنار پروژه های توسعه ای مجتمع، ظرفیتی کم نظیر برای افزایش تولید و تکمیل زنجیره ارزش ایجاد کرده است. فاز سوم تغلیظ با ظرفیت دریافت ۲۱ میلیون تن ماده معدنی در سال و تولید حدود ۴۵۰ هزار تن کنسانتره مس، در صورت بهره برداری کامل، می تواند ظرفیت تولید کنسانتره مجتمع را به حدود ۸۰۰ هزار تن در سال برساند. اهمیت این ارقام تنها در افزایش تولید نیست؛ بلکه در تغییری است که می تواند در مقیاس و جایگاه سونگون در صنعت مس کشور ایجاد کند.

در سوی دیگر، پروژه کارخانه ذوب و مجموعه واحدهای وابسته شامل پالایش، اسید سولفوریک، اکسیژن و فلوتاسیون سرباره، با هدف تولید سالانه ۲۰۰ هزار تن کاتد مس، معنای مهم تری دارد: حرکت از استخراج و تغلیظ به سمت تکمیل زنجیره تولید. هرچه فاصله میان معدن و محصول نهایی کمتر شود، امکان خلق ارزش افزوده بیشتر، توسعه صنایع پایین دستی و کاهش وابستگی به صادرات مواد با فرآوری محدود نیز افزایش می یابد.

سونگون؛ طلای سرخ آذربایجان در مسیر اقتصاد آینده

برای سونگون، بنابراین مسئله اصلی فقط «بیشتر تولید کردن» نیست؛ بلکه «بیشتر ارزش خلق کردن» است. این دو مفهوم اگرچه در ظاهر نزدیک اند، اما در اقتصاد معدن تفاوتی اساسی دارند. استخراج بیشتر، بدون توسعه فناوری و زنجیره ارزش، الزاما به معنای توسعه پایدار نیست. آنچه می تواند سونگون را به موتور اقتصادی آذربایجان شرقی تبدیل کند، پیوند میان معدن، صنعت، دانشگاه، شرکت های دانش بنیان، فناوری، خدمات فنی و مهندسی، صنایع پایین دستی و بازارهای صادراتی است.

سونگون از یک مزیت جغرافیایی مهم نیز برخوردار است. قرار گرفتن در شمال غرب ایران و دسترسی به بازارهای ترکیه، قفقاز و مسیرهای ارتباطی منطقه، این مجتمع را در موقعیتی قرار می دهد که می تواند در آینده نه فقط تولیدکننده مواد اولیه، بلکه یکی از محورهای صادرات محصولات مسی ایران باشد. در شرایطی که تقاضای جهانی برای مس تحت تاثیر توسعه انرژی های پاک، شبکه های برق، خودروهای برقی، تجهیزات الکترونیکی و صنایع دیجیتال در حال افزایش است، برخورداری از ذخایر بزرگ مس می تواند برای ایران یک فرصت راهبردی باشد؛ فرصتی که البته تحقق آن به سرمایه گذاری، فناوری، زیرساخت، مدیریت کارآمد و دسترسی به بازارهای بین المللی وابسته است.

سونگون؛ از ذخیره معدنی تا ساختن آینده صنعتی

در این میان، ورزقان نباید صرفا به عنوان محل استقرار یک معدن بزرگ دیده شود. منطقه ای که میزبان یکی از مهم ترین ذخایر معدنی کشور است، باید از آثار توسعه آن در حوزه های زیرساختی، آموزشی، مهارت آموزی، اشتغال تخصصی، خدمات عمومی و اقتصاد محلی نیز بهره مند شود. مسئولیت اجتماعی در چنین مقیاسی نباید به مجموعه ای از اقدامات پراکنده محدود بماند؛ بلکه باید بخشی از یک نقشه راه توسعه ای برای منطقه باشد؛ نقشه ای که بتواند میان ظرفیت معدنی سونگون و نیازهای واقعی ورزقان پیوند برقرار کند.

این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که بدانیم ورزقان تنها یک منطقه معدنی نیست. قره داغ با چشم اندازهای طبیعی، رودخانه ها، دره ها، روستاهای تاریخی و جاذبه هایی مانند گل آخور، چیچکلی، دره سونگون، پیرسقا، مشکعنبر، خاروانا، کرینگان و آستمال، ظرفیت های قابل توجهی در گردشگری طبیعی و روستایی دارد. آینده منطقه نباید میان «معدن» و «طبیعت» یکی را انتخاب کند؛ بلکه باید الگویی برای همزیستی توسعه صنعتی با حفاظت از سرمایه های طبیعی و گردشگری ایجاد شود. سونگون می تواند در کنار نقش صنعتی خود، به محرکی برای توسعه خدمات، گردشگری و زیرساخت های منطقه نیز تبدیل شود؛ مشروط بر آنکه توسعه با نگاه بلندمدت و مسئولانه مدیریت شود.

سونگون؛ مس امروز، موتور توسعه فردای ایران

واقعیت این است که جهان در حال ورود به دوره ای است که مس در آن نقشی حیاتی تر از گذشته خواهد داشت. برقی شدن اقتصاد، توسعه شبکه های انتقال برق، انرژی های تجدیدپذیر، خودروهای برقی، مراکز داده و زیرساخت های دیجیتال، همگی به مس نیاز دارند. بنابراین رقابت آینده فقط بر سر استخراج مس نخواهد بود؛ رقابت اصلی بر سر این است که چه کشوری می تواند از ذخایر مس خود بیشترین ارزش اقتصادی و فناوری را خلق کند.

ایران در این رقابت، مزیتی مهم در اختیار دارد؛ اما مزیت طبیعی بدون سیاست صنعتی، فناوری و سرمایه گذاری به قدرت اقتصادی تبدیل نمی شود. سونگون می تواند یکی از مهم ترین میدان های آزمون این سیاست باشد. اگر زنجیره ارزش در این مجتمع تکمیل شود، اگر تولید کاتد و سپس صنایع پایین دستی توسعه پیدا کند، اگر دانشگاه ها و شرکت های دانش بنیان در کنار صنعت قرار گیرند، اگر خدمات فنی و مهندسی داخلی رشد کند و اگر صادرات محصولات با ارزش افزوده در دستور کار قرار گیرد، سونگون دیگر صرفا یک مجتمع معدنی نخواهد بود؛ بلکه می تواند به یک زیست بوم صنعتی در شمال غرب کشور تبدیل شود.

سونگون؛ از دل قره داغ تا موتور توسعه اقتصاد ایران

از همین منظر، آینده سونگون را نباید فقط با میزان استخراج، تولید کنسانتره یا حجم ذخایر سنجید. معیار واقعی موفقیت، میزان ارزشی است که این ذخایر برای اقتصاد ایران و مردم منطقه ایجاد می کنند. مسی که از دل کوه استخراج می شود، زمانی به ثروت ملی تبدیل شده است که در کنار آن دانش، فناوری، اشتغال، صنعت، صادرات و توسعه منطقه ای نیز شکل گرفته باشد.

سونگون امروز در نقطه ای قرار دارد که می تواند یک انتخاب بزرگ برای آینده آذربایجان شرقی باشد: ادامه مسیر به عنوان یک معدن بزرگ یا حرکت به سمت تبدیل شدن به یک قطب صنعتی، فناوری و صادراتی. پاسخ به این انتخاب، نه در حجم ذخیره زیر زمین، بلکه در کیفیت تصمیم هایی است که روی زمین گرفته می شود.

سونگون ثروت بزرگی است؛ اما ارزش واقعی آن زمانی آشکار خواهد شد که ثروت زیر زمین، به فرصت روی زمین تبدیل شود؛ فرصتی برای ورزقان، آذربایجان شرقی و اقتصاد ایران.

* نویسنده: موسی کاظم زاده؛ قابل دسترسی هم در سایت بازار تبریز آنلاین

https://bazartabrizonline.ir