سابقه اعتیاد در خانواده تاثیر در گرایش نوجوانان

سابقه اعتیاد در خانواده و دسترسی آسان به موادمخدر چقدر در گرایش نوجوانان و جوانان به موادمخدر نقش دارد؟

سابقه اعتیاد در خانواده و دسترسی آسان به مواد، دو عامل «بسیار پرقدرت» و تعیین کننده در گرایش نوجوانان و جوانان به سوءمصرف مواد هستند. این دو عامل اغلب مانند یک کاتالیزور عمل می کنند که احتمال ابتلای فرد به اعتیاد را چندین برابر می کند.

بیایید این دو عامل را به تفکیک بررسی کنیم:

۱. نقش سابقه اعتیاد در خانواده (عوامل زیستی و محیطی)

اعتیاد در خانواده از سه مسیر اصلی بر روی نوجوان تاثیر می گذارد:

وراثت و ژنتیک (عامل زیستی): تحقیقات نشان داده است که بخش مهمی از آسیب پذیری نسبت به اعتیاد، ژنتیکی است. فرزندان والدینی که اعتیاد دارند، ممکن است ساختار مغزی یا سیستم پاداش دهی (دوپامین) متفاوتی داشته باشند که آن ها را در برابر اثرات لذت بخش مواد آسیب پذیرتر می کند.

عادی سازی رفتار (مدل سازی): وقتی نوجوان می بیند که والدینش برای فرار از استرس، مشکلات یا برای سرگرمی از مواد استفاده می کنند، ناخودآگاه این الگو را به عنوان یک «مکانیسم مقابله ای» یاد می گیرد. برای او، مصرف مواد دیگر یک کار عجیب یا ممنوعه نیست، بلکه بخشی از سبک زندگی است.

محیط استرس زا و تروما: خانواده های درگیر اعتیاد معمولا محیطی ناپایدار دارند (دعوا، فقر، بی توجهی، خشونت). نوجوان برای فرار از این دردهای عاطفی و خلاهای روانی، به مواد به عنوان یک «مسکن فوری» پناه می برد.

۲. نقش دسترسی آسان (عامل محیطی و فرصت طلبانه)

دسترسی آسان، «مانع ورود» را برای نوجوان از بین می برد:

تغییر ادراک ریسک: وقتی مواد به راحتی در دسترس باشد، «سد ذهنی» نوجوان برای امتحان کردن آن شکسته می شود. او فکر می کند؛ «اگر بخواهم، می توانم تهیه کنم؛ پس خیلی هم سخت و ترسناک نیست.»

حلقه دوستان: دسترسی آسان معمولا در محیط هایی وجود دارد که دیگران هم در حال مصرف هستند. نوجوان در چنین محیطی با «فشار همسالان» (Peer Pressure) روبرو می شود. پذیرفته شدن در گروه، مستلزم همراهی با آن هاست.

در دسترس بودن به عنوان محرک: دسترسی آسان باعث می شود در لحظات بحرانی (مثل یک شکست عاطفی یا تحصیلی)، نوجوان بدون نیاز به برنامه ریزی طولانی، به مواد دسترسی پیدا کند. این «تکانش گری» (Impulsivity) در نوجوانی بسیار بالاست و دسترسی آسان، آن را به یک فاجعه تبدیل می کند.

ترکیب این دو عامل: یک «طوفان کامل»

وقتی سابقه اعتیاد در خانواده با دسترسی آسان ترکیب می شود، نوجوان در شرایطی قرار می گیرد که به آن «محیط پرخطر» می گویند:

1.آسیب پذیری درونی: از نظر ژنتیکی و تربیتی، او پتانسیل بیشتری برای اعتیاد دارد.

2.محیط بیرونی: هیچ سد فیزیکی یا روانی برای دسترسی به مواد وجود ندارد. در این شرایط، مقاومت کردن برای نوجوان بسیار دشوارتر از فردی است که در محیطی سالم رشد کرده و دسترسی به مواد برای او سخت است.

چه باید کرد؟ (راهکارهای محافظتی)

حتی اگر این دو عامل وجود داشته باشند، باز هم اعتیاد «سرنوشت محتوم» نیست. می توان «عوامل محافظتی» را تقویت کرد:

1.تقویت مهارت های زندگی: آموزش مهارت «نه گفتن»، مدیریت خشم، حل مسئله و مدیریت استرس به نوجوان، تا یاد بگیرد بدون نیاز به مواد، بر مشکلاتش غلبه کند.

2.ایجاد رابطه صمیمانه: رابطه گرم و بدون قضاوت بین والدین و فرزند، بزرگترین عامل پیشگیرانه است. وقتی نوجوان پناهگاهی در خانه داشته باشد، کمتر به دنبال پناهگاه در مواد می رود.

3.نظارت هوشمندانه: منظور چک کردن لحظه ای نیست، بلکه آگاهی از دوستان، فعالیت های اوقات فراغت و رفتارهای تغییریافته اوست.

4.مشاوره تخصصی: اگر در خانواده سابقه اعتیاد وجود دارد، فرزندان باید آگاه باشند که از نظر ژنتیکی حساس ترند. گفتگو در این مورد (بدون ترساندن افراطی) و کمک گرفتن از مشاور، آگاهی نوجوان را بالا می برد.

5.تغییر محیط: اگر در محیطی زندگی می کنید که دسترسی به مواد بسیار آسان است، سعی کنید با تغییر مدرسه، محله یا ارتباط با همسالان سالم، این دسترسی را محدود کنید.