حقوق بین الملل و کار کودکان

« کار کودک ، سرقت خاموش کودکی در قرن بیست و یکم »

نگاهی حقوقی، انسانی و بین المللی به روز جهانی مبارزه با کار کودکان ( ۱۲ ژوئن )

نویسنده : سید کیهان اسدی

پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه

S.kayhanasadi@gmail.co

مقدمه؛ وقتی کودکی به جای رویا، کار می کند

در میان همه تصاویر تلخی که وجدان بشریت را به درد می آورد، شاید هیچ تصویری دردناک تر از کودکی نباشد که به جای حضور در کلاس درس، در خیابان ها کار می کند؛ کودکی که به جای بازی، بار مسئولیت های سنگین اقتصادی را بر دوش می کشد؛ کودکی که به جای ساختن آینده، ناچار است برای بقا تلاش کند.

روز جهانی مبارزه با کار کودکان که هر سال در ۱۲ ژوئن گرامی داشته می شود، تنها یک مناسبت تقویمی نیست، بلکه هشداری جهانی نسبت به یکی از بزرگ ترین چالش های حقوق بشری عصر حاضر است. این روز فرصتی است تا جامعه جهانی، دولت ها، سازمان های بین المللی و مردم بار دیگر به این پرسش اساسی بیندیشند که چرا هنوز میلیون ها کودک در سراسر جهان از ابتدایی ترین حقوق خود محروم هستند.

مضافا کار کودک صرفا یک مسئله اقتصادی نیست؛ بلکه موضوعی مرتبط با حقوق بشر، عدالت اجتماعی، توسعه پایدار، کرامت انسانی و آینده جوامع است.

همچنین در تکمیل این مقدمه که به آن اشاره کردم باید اضافه کنم که هنگامی که از کار کودک سخن می گوییم، بسیاری از مردم تنها تصویری از یک کودک دستفروش در چهارراه ها یا کودکی مشغول کار در یک کارگاه کوچک را در ذهن خود تصور می کنند؛ اما واقعیت بسیار گسترده تر و پیچیده تر از این تصویر است.

کار کودک در حقیقت به معنای محروم شدن کودک از مهم ترین حقوق انسانی خویش است.

کودکی که مجبور به کار می شود، صرفا زمان خود را از دست نمی دهد؛ بلکه بخشی از شخصیت، سلامت جسمی، سلامت روانی،فرصت های آموزشی و حتی آینده اجتماعی خود را نیز از دست می دهد.

بسیاری از روان شناسان معتقدند کودکانی که در سنین پایین وارد بازار کار می شوند، در معرض آسیب هایی قرار می گیرند که آثار آن تا پایان عمر باقی می ماند.

این کودکان اغلب فرصت تجربه طبیعی کودکی را از دست می دهند؛ تجربه ای که برای رشد متعادل شخصیت انسان ضروری است.

به همین دلیل، امروزه بسیاری از متخصصان حقوق کودک از کار کودک با عنوان « سرقت خاموش کودکی » یاد می کنند.

زیرا در این فرآیند، بدون آنکه صدای انفجار یا جنگی شنیده شود، بخش مهمی از آینده یک انسان از او گرفته می شود.

کار کودک؛ نقض فاحش و آشکار کرامت انسانی

کودکی مرحله ای بی بدیل در زندگی انسان است؛ دوره ای برای آموزش، رشد، بازی، کشف استعدادها و شکل گیری شخصیت.

هنگامی که کودک مجبور می شود وارد بازار کار شود، بخشی از این حقوق بنیادین از او سلب می شود.

کار کودکان صرفا به معنای فعالیت اقتصادی نیست. بسیاری از کودکان کار در معرض:

• سوءتغذیه؛

• خشونت؛

• استثمار اقتصادی؛

• محرومیت از آموزش؛

• آسیب های روانی؛

• قاچاق انسان؛

• بهره کشی جنسی؛

• و انواع تبعیض قرار می گیرند.

به همین دلیل، جامعه جهانی کار کودک را صرفا یک مسئله رفاهی نمی داند، بلکه آن را یکی از مهم ترین مصادیق نقض حقوق بشر تلقی می کند.

تاریخچه روز جهانی مبارزه با کار کودکان

روز جهانی مبارزه با کار کودکان در سال ۲۰۰۲ توسط سازمان بین المللی کار ( ILO ) پایه گذاری شد.

هدف از نام گذاری این روز، افزایش آگاهی عمومی نسبت به وضعیت کودکان کار و جلب همکاری جهانی برای حذف بدترین اشکال کارکودک بود.

این روز یادآور مسئولیت مشترک دولت ها، سازمان های بین المللی و جوامع در حمایت از کودکانی است که قربانی فقر، جنگ، نابرابری وبی عدالتی شده اند.

ابعاد جهانی بحران کار کودکان

با وجود پیشرفت های حقوق بشری، هنوز میلیون ها کودک در سراسر جهان مشغول کار هستند.

بخش بزرگی از این کودکان در:

• معادن؛

• مزارع کشاورزی؛

• کارگاه های صنعتی؛

• مشاغل خیابانی؛

• فعالیت های خطرناک؛

• و حتی گروه های مسلح به کار گرفته می شوند.

در برخی مناطق جهان، کودکان به دلیل فقر شدید خانواده ها، در شرایطی کار می کنند که سلامت جسمی و روانی آنان به شدت تهدیدمی شود.

این وضعیت نشان می دهد که کار کودک تنها یک مشکل محلی نیست، بلکه بحرانی جهانی است که نیازمند پاسخ جهانی است.

کنوانسیون حقوق کودک؛ منشور جهانی حمایت از کودکان

یکی از مهم ترین اسناد بین المللی در حوزه حمایت از کودکان، کنوانسیون حقوق کودک ۱۹۸۹ است.

این کنوانسیون بر اصول بنیادینی استوار است:

• حق بقا؛

• حق رشد و تکامل؛

• حق حمایت؛

• حق مشارکت.

مطابق این سند، کودکان باید از هرگونه استثمار اقتصادی و کاری که سلامت، آموزش یا رشد آنان را به خطر اندازد، مصون باشند.

کنوانسیون حقوق کودک امروز یکی از گسترده ترین اسناد حقوق بشری جهان محسوب می شود و تقریبا تمامی کشورهای جهان به آن پیوسته اند. و تمامی دولت ها موظف به تبعیت از این قوانین مهم می باشند ، هر چند در واقع خیلی از کشورها هیچ اعتنایی به این اسناد بین المللی ندارند . که در اینجا ضمانت اجرای این اسناد بین المللی مهم زیر سوال می رود .

نقش سازمان بین المللی کار در مبارزه با کار کودکان

سازمان بین المللی کار نقش محوری در مبارزه جهانی با کار کودک ایفا می کند.

دو کنوانسیون مهم این سازمان عبارت اند از:

کنوانسیون شماره ۱۳۸ مصوب ۱۹۷۳

درباره حداقل سن اشتغال.

حداقل سن کار را ۱۵ سال تعیین کرده است (در برخی کشورها ۱۴ سال تعیین شده است ).

کنوانسیون شماره ۱۸۲ مصوب ۱۹۹۹

درباره حذف بدترین اشکال کار کودک.

کارهایی مانند بردگی، استثمار جنسی و کارهای خطرناک برای کودکان ممنوع است.

این اسناد بین المللی دولت ها را موظف می کنند از به کارگیری کودکان در مشاغل خطرناک و زیان آور جلوگیری کنند و زمینه آموزش و رشد آنان را فراهم آورند.

نقش سازمان ملل متحد ( UN ) و یونیسف

صندوق کودکان سازمان ملل متحد ( یونیسف ) یکی از مهم ترین نهادهای جهانی در حمایت از کودکان است.

یونیسف در حوزه های مختلفی فعالیت می کند:

• آموزش کودکان؛

• سلامت کودکان؛

• مبارزه با فقر؛

• حمایت از کودکان آسیب پذیر؛

• مقابله با بهره کشی از کودکان.

یونیسف بارها تاکید کرده است که ریشه کن کردن کار کودک بدون مبارزه با فقر و نابرابری امکان پذیر نیست.

فقر؛ مهم ترین عامل گسترش کار کودکان

بسیاری از کودکان نه از روی انتخاب، بلکه به دلیل فقر مجبور به کار می شوند.

زمانی که خانواده ها با مشکلات اقتصادی شدید مواجه هستند، کودکان نیز ناخواسته وارد چرخه کار می شوند.

از این رو، مبارزه با کار کودک بدون مبارزه با فقر، بیکاری، نابرابری اجتماعی و محرومیت اقتصادی امکان پذیر نیست.

هر سیاست موفق در حوزه حقوق کودک باید به ریشه های اقتصادی مسئله نیز توجه کند.

جنگ ها و افزایش کار کودکان

یکی از پیامدهای خطرناک جنگ ها و درگیری های مسلحانه، افزایش کار کودکان است.

در بسیاری از مناطق جنگ زده، کودکان:

• از تحصیل باز می مانند؛

• آواره می شوند؛

• قربانی قاچاق انسان می شوند؛

• و ناچار به کارهای طاقت فرسا می گردند.

از افغانستان ، عراق ، سوریه و فلسطین تا برخی کشورهای آفریقایی و از مناطق جنگ زده خاورمیانه تا دیگر نقاط جهان، کودکان نخستین قربانیان بحران ها هستند.

به همین دلیل، صلح جهانی و حمایت از کودکان ارتباطی مستقیم با یکدیگر دارند.

کار کودک از منظر حقوق اسلامی

اسلام جایگاه بسیار ویژه ای برای کودکان قائل است.

در آموزه های اسلامی، کودک امانتی الهی است که باید مورد حمایت، محبت و تربیت صحیح قرار گیرد.

پیامبر اسلام(ص) بارها بر احترام به کودکان تاکید کرده اند و هرگونه ظلم و ستم نسبت به آنان را نکوهش نموده اند.

از منظر اسلامی، تامین نیازهای اقتصادی خانواده بر عهده بزرگسالان است و نباید کودکان قربانی مشکلات اقتصادی شوند.

عدالت، کرامت انسانی و حمایت از افراد ضعیف از اصول بنیادین شریعت اسلامی محسوب می شود.

وضعیت حقوقی کودکان در نظام حقوقی ایران

جمهوری اسلامی ایران نیز در قوانین مختلف حمایت از کودکان را مورد توجه قرار داده است.

قانون حمایت از اطفال و نوجوانان، قانون کار، قانون اساسی و سایر مقررات مرتبط تلاش کرده اند از حقوق کودکان حمایت کنند.

اصل سی ام قانون اساسی دولت را موظف به فراهم کردن آموزش رایگان برای همه کودکان می کند.

همچنین قوانین کار، اشتغال کودکان در مشاغل زیان آور و خطرناک را محدود کرده اند.

طبق ماده ۷۹ قانون کار ایران ، به کارگیری افراد زیر ۱۵ سال ممنوع است.

با این حال، واقعیت های اجتماعی نشان می دهد که همچنان نیاز به تقویت سیاست های حمایتی، کاهش فقر، گسترش آموزش و حمایت موثر از خانواده های آسیب پذیر وجود دارد.

مسئولیت دولت ها؛ فراتر از قانون گذاری

دولت ها تنها مسئول تصویب قوانین نیستند.

آن ها باید:

• آموزش رایگان و باکیفیت فراهم کنند؛

• از خانواده های فقیر حمایت نمایند؛

• فرصت های شغلی برای والدین ایجاد کنند؛

• نظام های حمایتی موثر طراحی کنند؛

• و از بهره کشی اقتصادی کودکان جلوگیری نمایند.

دولت موفق دولتی است که هیچ کودکی برای تامین نان شب مجبور به ترک مدرسه نشود.

مسئولیت جامعه؛ سکوت در برابر رنج کودکان جایز نیست و یک ظلم آشکار است

مبارزه با کار کودک تنها وظیفه دولت ها نیست.

رسانه ها، مدارس، دانشگاه ها، سازمان های مردم نهاد، خیرین و شهروندان نیز مسئولیت دارند.

جامعه ای که نسبت به رنج کودکان بی تفاوت باشد، قطعا بخشی از آینده خود را از دست خواهد داد.

کودکان امروز، شهروندان فردای جهان هستند.

نتیجه گیری :

روز جهانی مبارزه با کار کودکان یادآور این حقیقت تلخ است که هنوز میلیون ها کودک در جهان از حق طبیعی خود برای زندگی، آموزش،بازی و رشد محروم هستند.

کار کودک نه تنها نقض حقوق بشر، بلکه تهدیدی علیه توسعه پایدار، عدالت اجتماعی و آینده کل بشریت است.

جامعه جهانی، سازمان ملل، یونیسف، سازمان بین المللی کار، دولت ها و مردم باید دست در دست یکدیگر برای پایان دادن به این پدیده تلاش کنند.

هیچ کودکی نباید میان نان و آموزش، میان بقا و رویا، میان کار و کودکی یکی را انتخاب کند.

جهانی عادلانه زمانی ساخته خواهد شد که همه کودکان فرصت داشته باشند کودک باشند؛ نه کارگر.