بازار و محرم؛ دو میراث درهم تنیده آذربایجان

---

 

هر سال با فرارسیدن ماه محرم، نگاه ها بیش از هر چیز به دسته های عزاداری، آیین های سنتی و جلوه های سوگواری حسینی در شهرها و روستاهای آذربایجان معطوف می شود. از طشت گذاری گرفته تا شاه حسین گویان و دسته های منظم عزاداری، همگی بخشی از هویت مذهبی و فرهنگی این خطه را به نمایش می گذارند. با این حال، در میان انبوه گزارش ها و تصاویر منتشرشده، یک واقعیت مهم کمتر مورد توجه قرار می گیرد؛ نقشی که بازارهای تاریخی آذربایجان در حفظ، تداوم و انتقال فرهنگ عاشورایی ایفا کرده اند.

بازار در فرهنگ آذربایجان صرفا مکانی برای خرید و فروش کالا نبوده است. این نهاد ریشه دار اجتماعی در طول تاریخ، کارکردهایی فراتر از اقتصاد داشته و به عنوان یکی از مهم ترین کانون های تعاملات اجتماعی، همبستگی مردمی و فعالیت های فرهنگی و مذهبی شناخته شده است. از همین رو، پیوند بازار و محرم را نمی توان صرفا در قالب حمایت مالی از هیئت ها یا تعطیلی حجره ها در روزهای سوگواری تحلیل کرد؛ بلکه باید آن را به عنوان بخشی از سرمایه اجتماعی و حافظه تاریخی جامعه آذربایجان مورد مطالعه قرار داد.

در گذشته، بسیاری از هیئت های مذهبی و دسته های عزاداری در دل بازارها شکل می گرفتند. کسبه و اصناف، نه تنها در تامین هزینه های مراسم مشارکت می کردند، بلکه در سازماندهی، مدیریت و حفظ سنت های عزاداری نیز نقش محوری داشتند. این مشارکت، فراتر از یک اقدام مذهبی، نوعی مسئولیت اجتماعی تلقی می شد که نسل به نسل منتقل می شد و به بخشی از هویت صنفی بازاریان تبدیل شده بود.

بازارهای تاریخی تبریز، اردبیل، مراغه، خوی و دیگر شهرهای آذربایجان، در طول دهه ها و حتی سده ها، بستری برای شکل گیری شبکه ای از اعتماد، همدلی و همکاری اجتماعی بوده اند. همین سرمایه اجتماعی در ایام محرم به شکلی آشکارتر خود را نشان می دهد. هنگامی که بازاریان به صورت داوطلبانه در برگزاری مراسم مشارکت می کنند، در حقیقت نوعی فرهنگ مشارکت عمومی را بازتولید می کنند؛ فرهنگی که امروزه بیش از هر زمان دیگری به آن نیازمندیم.

نکته قابل تامل آن است که بسیاری از پژوهش ها و گزارش های رسانه ای، آیین های محرم را تنها از منظر مذهبی بررسی می کنند، در حالی که این آیین ها دارای ابعاد اجتماعی، فرهنگی و حتی اقتصادی نیز هستند. بازار در این میان نقشی بی بدیل ایفا می کند؛ زیرا حلقه اتصال میان سنت و جامعه معاصر است. بسیاری از ارزش هایی که در فرهنگ عاشورا مورد تاکید قرار می گیرند، از جمله ایثار، مسئولیت پذیری، همدلی و کمک به نیازمندان، در بستر روابط اجتماعی بازار فرصت ظهور و تداوم پیدا می کنند.

با این حال، تحولات سال های اخیر پرسش های تازه ای را پیش روی ما قرار داده است. گسترش مراکز تجاری مدرن، تغییر سبک زندگی، توسعه تجارت الکترونیک و کاهش نقش سنتی بازارها، موجب شده بخشی از کارکردهای تاریخی این نهاد اجتماعی نیز دستخوش تغییر شود. اگر بازارهای سنتی روزگاری مهم ترین مرکز تعاملات اجتماعی بودند، امروز بخشی از این نقش به فضاهای جدید منتقل شده است.

این تحول، ضرورت توجه بیشتر به میراث فرهنگی و اجتماعی بازارهای تاریخی را دوچندان می کند. پرسش اینجاست که آیا با کمرنگ شدن جایگاه سنتی بازار، بخشی از آیین ها و سنت هایی که در این فضاها شکل گرفته اند نیز در معرض فراموشی قرار خواهند گرفت؟ آیا نسل های آینده همان پیوند عمیق میان فعالیت اقتصادی، مسئولیت اجتماعی و فرهنگ عاشورایی را تجربه خواهند کرد که نسل های گذشته تجربه کرده اند؟

پاسخ به این پرسش ها نیازمند نگاهی فراتر از مناسبت های تقویمی است. محرم تنها فرصتی برای سوگواری نیست؛ بلکه مجالی برای بازخوانی سرمایه های فرهنگی و اجتماعی جامعه نیز به شمار می رود. بازارهای آذربایجان در طول تاریخ نشان داده اند که می توانند فراتر از کارکرد اقتصادی خود، نقش موثری در حفظ هویت فرهنگی و انسجام اجتماعی ایفا کنند.

امروز که جامعه بیش از هر زمان دیگری با چالش های ناشی از فردگرایی، کاهش تعاملات اجتماعی و گسست های فرهنگی مواجه است، بازخوانی تجربه تاریخی بازار و محرم می تواند الهام بخش باشد. این پیوند دیرینه نشان می دهد که آیین های مذهبی زمانی ماندگار می شوند که در متن زندگی اجتماعی مردم ریشه داشته باشند و نهادهایی همچون بازار، نقش واسطه میان ارزش های فرهنگی و زندگی روزمره را بر عهده گیرند.

محرم در آذربایجان تنها روایت اشک و سوگ نیست؛ روایت همبستگی، اعتماد و مشارکت مردمی نیز هست. و بازار، یکی از مهم ترین راویان این روایت تاریخی است؛ نهادی که اگرچه کمتر در قاب رسانه ها دیده می شود، اما سهمی بزرگ در تداوم فرهنگ عاشورایی این سرزمین داشته و همچنان دارد.

* نویسنده: موسی کاظم زاده؛ قابل دسترسی هم در سایت بازار تبریز آنلاین

https://bazartabrizonline.ir