فوتبال، میراث صنعتی نفت در ایران

هنگامی که از "میراث صنعتی" صحبت می کنیم، منظورمان تنها؛ ساختمان ها، تاسیسات و ابزار صنعتی برجای مانده از یک فعالیت صنعتی نیست!میراث صنعتی، همه ی آن تاثیری است که یک فعالیت صنعتی در محیط میزبان و برای میزبانانش برجای می گذارد.

طبق تعریفی که "کمیته بین المللی حفاظت از میراث صنعتی"Ticcih در بیانیه ی رسمی خود موسوم به منشور "نیژنی تاگیل" ارائه داده؛ میراث صنعتی، شامل تمامی ابعاد؛ فنی، تاریخی، اجتماعی، آموزشی، معماری، ورزشی، هنری و فرهنگی است.به همین دلیل است که در این منشور رسمی، "میراث صنعتی" به صراحت؛ "فرهنگ صنعت" نامیده شده است.(دوئت/1396) فرهنگی که در جوامع میزبان آن صنعت شکل گرفته و نمود پیدا می کند.به همین دلیل است که هنگامی که از "جامعه شناسی صنعتی" صحبت می شود، ما تمامی نمادها و نمودهای صنعتی در بستر زمان و در امتداد زندگی افراد آن جامعه ی صنعتی را مورد کنکاش قرار می دهیم.در این رویکرد؛ "انسان" به مفهوم عامل اصلی و تمامی موارد مرتبط با زیست بشری است که در جامعه شناسی صنعتی اهمیت پیدا می کند.(توکلی، 1391)

ایران، خاستگاه صنعت نفت در خاورمیانه است و با آغاز این صنعت در این بخش از جهان است که بسیاری از نمادها و نمودهای مدرن در بخش های مختلف اقتصادی، اجتماعی، ورزشی، معماری و فرهنگی در جامعه میزبان شکل می گیرند.

ورزش "فوتبال" یکی از این موضوعات است که با ورود صنعت نفت به ایران وارد شده و بخشی از میراث صنعتی نفت در این سرزمین محسوب می شود.اگر انگلیسی ها در هندوستان (مجموعه هند و پاکستان امروز) و میانمار و مالزی و استرالیا، چوب های"کریکت" خود را به همراه برده بودند، در بدو ورود به ایران برای اکتشاف نفت، توپ های فوتبال را به همراه داشتند.توپ هایی که شکل و جنس شان با توپ های امروزین فوتبال که قرار است در جام جهانی 2026 استفاده شوند، البته بسیار متفاوت بودند.

از 1908میلادی، مظاهری مدرن در جغرافیایی بکر و سنت زده جنوب غرب ایران ایجاد گردید و پارادوکسی عجیب اما جذاب از کلونی های "مدرن" در دل "سنت" ایجاد نمود.به طور اساسی، تمدن بورژوازی غرب و از جمله استعمار بریتانیا واجد دو رویه بود.رویه ی چپاولگر و بهره بردار از منابع کشورها و رویه عمران کننده و آبادگری که گرچه در خدمت همان بهره برداری بود، اما تاثیراتی نیز در جوامع میزبان برجای گذاشت.ترویج بازی "فوتبال" یکی از این تاثیرات بود.

تاریخ، در حالی واپسین سال های عصر روشنگری در اروپا را می آزمود و به سال های آغازین سده19 گام می گذاشت که بورژوازی نوپای اروپا با انقلاب های اجتماعی، فکری، علمی و صنعتی و سیاسی خود، برتریش بر دنیا را به نمایش گذاشته بود و در این مقطع بود که جهان با تمدن غرب آشنا شد.(حائری،1372)این آشنایی در عرصه های مختلف نمود داشت.از جمله ورزش ها و فعالیت های مدرن و نوینی که با اروپایی ها در نقاط مختلف جهان منتشر شد و از جمله در این بخش از جهان، یعنی خاورمیانه؛ انگلیسی ها با بازی فوتبال منشاء تاثیر بودند.

فوتبال، از انگلستان پا به عرصه عالم گذاشت.در قرن چهاردهم میلادی، این بازی به قدری در انگلستان محبوب شد که پادشاه آن را غیر قانونی خواند.بعدها، ادوارد دوم، پادشاه انگلستان اعلامیه ای صادر و برگزاری فوتبال را منع کرد.چون سر و صدا و صدمات زیادی به وجود آمده بود.پادشاه فرمان داد که خداوند این خشونت را منع کرده است و مجازات آن با زندان همراه خواهد بود!همچنین تاکید شده بود که این ورزش فقط می تواند در شهر و با نظارت ماموران انجام شود.البته جذابیت این بازی به حدی بود که حتی با غیر قانونی بودنش میان روستاییان بازی می شد.مقامات مسئول سرانجام در سال 1572 مجبور به تسلیم در مقابل خواسته مردم شدند و "فوتبال" را قانونی اعلام کردند.علاقه و تمایل عمومی به فوتبال باعث شد که اقداماتی برای پیاده کردن یک شیوه کلاسیک در قوانین فوتبال اتخاد شود.در ادامه فوتبال در انگلستان یکپارچه و حتی کتابی به نام "ساده ترین ورزش" نوشته شد که شامل قوانین اصولی فوتبال آن زمان بود.(شجاعیان، 1396)

با چنین پیشینه تاریخی مشخص بود که انگلیسی های کاشف نفت در ایران به بازی فوتبال بپردازند.قبل از آن و با حضور برخی گروه های نظامی بریتانیایی در کرمان و تهران و بوشهر نیز بازی فوتبال انجام شده بود و در محله "زریسف" کرمان، اسکله بندر لیان(بوشهر) و میدان مشق تهران، انگلیسی ها گاهی فوتبال بازی می کردند، اما در جنوب غرب ایران و همزمان با اکتشاف نفت و شکل گیری نخستین شرکت-شهرهای نفتی ایران بود که فوتبال در ایران آغاز شد.

امتیازنامه نفت در سال۱۹۰۱میلادی توسط مظفرالدین شاه قاجار به ویلیام ناکس دارسی انگلیسی واگذار و در هفتمین سال عملیات اکتشافی و در 1908میلادی برابر با 1287خورشیدی در "میدان نفتون"، جایی در شمال استان خوزستان فعلی به نتیجه رسیده بود.جایی که سختی کار، بسیار طاقت فرسا بود.

ماراتن اکتشاف نفت در شرایطی به میدان نفتون رسیده بود که بازی های المپیک تابستانی در لندن در حال برگزاری بود.روز دوشنبه 27 آوریل 1908، برابر با 7 اردیبهشت 1287خورشیدی، شعله مشعل بازی های المپیک در شرایطی در لندن، پایتخت انگلستان روشن شد که "جورج برنارد رینولدز" و گروه کاشفان نفت بریتانیایی، زمین "دره خرسون" را برای دستیابی به نفت حفاری می کردند.ماراتن اکتشاف نفت با ممارست رینولدز و مشقت گروه حفاران انگلیسی و کانادایی و برمه ای و باکویی و ایرانی به نفع کاوشگران به پایان رسید و چند ماه بعد، مشعل المپیک لندن در حالی در روز چهارشنبه 21 اکتبر1908 میلادی برابر با 29مهر1287 و با قهرمانی بریتانیا در مسابقات فوتبال این دوره از بازی های المپیک خاموش شد که مشعل نفت از پنجم خردادماه برابر با 26 می همان سال در ایران و خاورمیانه روشن شده بود.

عملیات اکتشاف نفت که ماه ها قبل از آغاز المپیک1908 لندن با برافراشتن دکل های حفاری نفت در کوهپایه های جنوب غربی ایران آغاز شده بود، در سپیده دم پنجم خرداد ماه آن سال نتیجه داد و نخستین چاه نفت خاورمیانه به نفت رسید.(خدادادیان، 1396)

محل حفر این چاه، بعدها "مسجد سلیمان" نامیده شد و این "شرکت- شهر" نفتی پس از اکتشاف نفت در آن و ایجاد تاسیسات صنعتی و مدنی، به مهد بسیاری از اولین ها در ایران تبدیل شد که "فوتبال" نیز از جمله این اولین ها بود.اولین هایی که میراث صنعتی نفت در ایران و خاورمیانه محسوب می شوند.تصور اینکه کاشفان انگلیسی نفت در این منطقه لحظاتی از اوقات استراحت خود را به ورزش فوتبال اختصاص داده باشند، دور از ذهن نیست!به خصوص اینکه در آن مقطع آنها پیگیر اخبار المپیک در لندن نیز بودند و در میان تلگرام ها و بسته های پستی که البته با تاخیر می رسید، اخباری از المپیک نیز به این کاشفان دور افتاده از وطن می رسید.در لندن اما، اخبار اکتشاف نفت در ایران و به نتیجه رسیدن امتیازنامه واگذار شده به دارسی انگلیسی در میان اخبار نتایج المپیک و میزبانی بریتانیایی ها گم می شد.گو اینکه بنا به خاطرات سر آرنولد ویلسون، مستشار انگلیسی که گروه کاشفان نفت را در ایران همراهی می کرد، خبر اکتشاف نفت نیز با تاخیز به لندن و دفتر مرکزی کمپانی نفت رسیده بود! (ویلسون، 1396)به هر حال، کاشفان دور از بریتانیا در محل ماموریت خود بسیاری از مظاهر زندگی صنعتی و جلوه های جدید را بازتولید کردند که از جمله این مظاهر، بازی های گلف، فوتبال و تنیس و قایقرانی بود.

مسجد سلیمان، هفتکل، آبادان و دیگر شرکت-شهرهای نفتی تازه متولد شده در جنوب غرب ایران به این ترتیب، مهد فوتبال و دیگر ورزش های نوین شدند.ورود فوتبال توسط انگلیسی ها به مناطق نفت خیز، سرآغاز پایه گذاری یک ورزش پرطرفدار در ایران شد. کمتر نهاد یا موسسه تمدنی جدیدی را در ایران معاصر می توان یافت که همچون صنعت نفت اینچنین با تاریخ معاصر کشور سرشته باشد.(احسانی،1398)به این رویکرد باید ترویج ورزش فوتبال در ایران و توسعه صنعت نفت را دو رویداد همزاد دانست که در دامان مناطق نفت خیز تولد و پرورش یافتند و در روزگاری که در بسیاری از مناطق ایران و کل خاورمیانه، کسی نشانی از فوتبال نمی دانست، کارکنان نفت در این شهر اوقات فراغت خود را به فوتبال و ورزش های نوین دیگر سپری می کردند.

فوتبال، یک "نفتآورد" برای ایران محسوب می شود که به مرور در پایتخت و نقاط دیگر کشور نیز طرفدارانی یافت و در سال ۱۳۰۸ اولین مسابقه رسمی در ایران با تیم بادکوبه(باکو) شوروی برگزار شد.پس از آن در سال های ۱۳۱۲ و ۱۳۱۳ تغییرات زیادی در فوتبال ایران اتفاق افتاد و انجمن ملی تربیت بدنی و پیش آهنگی تاسیس شد.در تمامی این ایام اما، فوتبال در مسجد سلیمان و آبادان جادوی زمین های خاکی جوانان جنوب بود.

همزمان، در دفتر مرکزی کمپانی نفت در لندن نیز از همان سال های نخست فعالیت تیم فوتبال کمپانی نفت تشکیل شده و حتی مسابقات بین المللی انجام می داد.مجله "نفت"، بولتن رسمی کمپانی نفت انگلیس و پرشیا، در نخستین شماره سال1938 خود که تصویر روی جلد آن طرحی از چاه های مسجد سلیمان است که جوانی بختیاری بسوی آنها می رود، خبر دیدار مسابقه فوتبال بین تیم "بریتانیک هاوس"، دفتر مرکزی کمپانی نفت با یک تیم بلژیکی را منتشر کرده است؛ شب سال نو جاذبه ای استثنایی در لوئر سیندهام فراهم کرد.جایی که مسابقه فوتبال بین تیم انجمن للیانس و تیم اول بریتانیک هاوس برگزار شد.با توجه به نمایشی که تیم مهمان ارائه داد، تردیدی نیست که فوتبال از زمانی که برای نخستین بار در خلال جنگ بوسیله نیروهای بریتانیایی به بلژیک معرفی شد پیشرفت چشمگیری کرده است.(NAFT.1928)

جادوی مستطیل سبز و در آن ایام مستطیل خاکی به هر نقطه از جهان که رفته بود، شکلی خاص پیدا کرده بود و بدین ترتیب بود که مسجد سلیمانی های محصور در کوه تپه ها، فوتبال را انگلیسی و با سانترهای بلند از طرفین بازی می کردند و آبادانی های ساحل نشین، فوتبال را به سبک ساحل نشینان ریودوژانیرو، برزیلی بازی می کردند.با دریبل های ریز و حرکات انفرادی.آبادانی ها بعدها حتی لباس تیم محبوبشان صنعت نفت را نیز با لباس تیم ملی برزیل ست کردند.

از شکل گیری صنعت نفت و توسعه فعالیت های کمپانی تا ملی شدن نفت و بعد از آن کودتای 28مرداد و استقرار کنسرسیوم، خیلی چیزها در حوزه مناطق نفتخیز تغییر کرد، اما فوتبال پابرجا ماند.مسابقات بین ادارات مختلف شرکت نفت همواره از محبوبیت زیادی بین کارکنان و خانواده های شان برخوردار بود.اینجا بود که ایرانی ها می توانستند انگلیسی ها را به چالش بکشند.آقای "امیل ساوازیان" متولد 1324 در آبادان که دوران کودکی خود را بهمراه خانواده در مسجد سلیمان سپری کرده و از ارامنه قدیمی نفتی است که اکنون سال هاست در خارج از کشور بسر می برد، در مصاحبه تاریخ شفاهی که برای کتاب ارامنه و صنعت نفت انجام شد، یکی از این بازی ها را که در دوران کودکی او برگزار شده بود به خاطر داشت.او برایم گفت که؛ به مناسبت های مختلف بازی فوتبال بین انگلیسی ها و تیم های منتخبی از کارکنان ایرانی کمپانی نفت برگزار می شد.یکی از این بازی ها را بخاطر دارم که انگلیسی ها یک گل به ایرانی ها زدند.یکی از کارگران مسجد سلیمانی نامش "مهدی" بود و در گویش محلی و محاوره ای او را "میتی" صدا می کردند.به قول امروزی ها، دفاع سفتی بود.تماشاچیان پرشور مسجد سلیمانی وقتی انگلیسی ها به سمت دروازه ایرانی ها حمله می کردند، یک صدا فریاد می زدند؛ "میتی قلمش کن،میتی قلمش کن".یعنی تکل محکم برو روی پای حریف و میتی هم البته کم نمی گذاشت و هر از گاه ساق یک انگلیسی را قلم می کرد.(خدادادیان، 1400)

مسابقات فوتبال نفت پس از ملی شدن نیز بین ادارت شرکت نفت و بین شهرستان های مختلف نفتی در کنار مسابقات والیبال، گلف و اسب دوانی بسیار رایج و مرسوم بود و در بولتن های نفتی اخبار زیادی از آن مسابقات ثبت شده است.(بعنوان نمونه نگاه کنید به "آیینه"،1339)یا در بولتنی دیگر که می خوانیم؛ نتیجه مسابقات فوتبال ادارات قهرمانی روز جمعه 30فروردین 1342 ساعت 4 بعداز ظهر در زمین ورزشی میدان برگزار و تیم اداره سرویس های اداری کاپ قهرمانی را برد و اداره مخابرات دوم شد.(اخبار هفته، 1342)

پیش از آن البته در کشور و از سال های ۱۳۱۷ و ۱۳۱۸ تیم ملی فوتبال ایران تشکیل شده بود و به عنوان نخستین مسابقه،با افغانستان دیدار کرده بود.ورزشگاه امجدیه نیز در همین سال ها تاسیس و نهایتا در سال 1325 بود که فدراسیون فوتبال ایران تاسیس و یک سال بعد به عضویت "فیفا" درآمده بود.به این ترتیب باید متذکر شد که سابقه فعالیت فوتبال در مناطق نفت خیز حدود سی و هشت سال پیش از تاسیس فدراسیون فوتبال ایران است!

شرکت نفت در کنار حفر چاه های نفت و گاز جدید، به ساخت ابنیه خدماتی رفاهی و ورزشی نیز توجه ویژه داشت.آنها این آموزه ی انگلیسی را سرلوحه داشتند که می گفت؛ برای آنکه بهتر کار کنی، بیشتر تفریح کن!ساخت کلوپ ها و باشگاه ها در شهرهای مختلف مناطق نفت خیز، از مسجد سلیمان و آبادان تا هفتکل و لالی و عنبل و آغاجاری و امیدیه و گچساران و اهواز توسعه پیدا کرد.پس از آنکه باشگاه های مختلف در مناطق نفت خیز توسط شرکت نفت ساخته شد، مسابقه ها به صورت باشگاهی برگزار شد که این گونه مسابقه ها نیز می تواند مبداء و آغاز مسابقه های باشگاهی در ایران باشند.

این باشگاه ها، بیشترشان دارای زمین فوتبال اختصاصی، استخر شنا، سالن ورزش، سالن سینما و سایر امکانات فرهنگی و ورزشی بودند.در حال حاضر نیز هنوز تعدادی از این بناها، با وجود تغییر کاربری در مناطق نفت خیز وجود داشته و میراث صنعتی نفت محسوب می شوند.

همچنین باید خاطرنشان کرد که تعریف دقیق باشگاه های فرهنگی ورزشی نیز در مناطق نفت خیز سابقه ای نزدیک به یک قرن دارد و هر باشگاه در رشته های مختلف دارای تیم های ورزشی بوده و در عرصه فرهنگی و هنری نیز فعال و واجد افتخارات ملی و بین المللی بود.(یاوری، 1383)قدمت برخی استادیوم های ورزش فوتبال در مناطق نفت خیز ایران با ورزشگاه های ساخته شده برای المپیک 1908 در لندن هم زمان است.

در چنین فضایی بازی فوتبال منجر به ظهور فوتبالیست های مطرحی شد که برای تیم ملی ایران افتخار آفریدند.چند نام شاخص در این زمینه قابل اشاره هستند؛

"صفرعلی ایرانپاک"، معروف به صفر ایرانپاک، دوم دی ماه۱۳۲۵ در مسجد سلیمان متولد و فوتبال را از زمین های خاکی مهد فوتبال ایران آغاز کرد.او سپس به شاهین اهواز پیوست و سرانجام در تیم پرسپولیس پایتخت زندگی حرفه ای خود را ادامه داد.ایرانپاک، رکورددار گلزنی در شهرآورد تهران است.او در نهایت در ۱۱ بهمن ۱۳۸۷ و در سن ۶۲ سالگی در استکهلم سوئد درگذشت.پیکر زنده یاد ایرانپاک بنا به وصیت او به وطن بازگردانده و در اهواز به خاک سپرده شد.

"ایرج سلیمانی"، متولد 1325در شرکت شهر نفتی آغاجاری، دیگر فوتبالیست شاخص تاریخ فوتبال ایران است که از مناطق نفتخیز ایران برخاست.سلیمانی نوجوانی خود را در مسجد سلیمان سپری و همانجا به تیم جوانان شاهین مسجد سلیمان پیوست.او برای تیم منتخب آموزشگاه های مسجد سلیمان نیز برگزیده شد و در مسابقات کشوری حضور یافت.عضویت در تیم فوتبال باشگاه شاهین اهواز سکوی انتقال این فوتبالیست خلاق نفتی به باشگاه پرسپولیس شد.ایرج سلیمانی، پنج فصل متوالی و موفق را با سرخپوشان سپری نمود و در این مدت سه بار موفق به کسب عنوان نخست باشگاه های ایران (جام منطقه ای و جام تخت جمشید)شد.ایرج سلیمانی اسفند1387فوت شد و در کرج به خاک سپرده شد.

برزیل ایران، آبادان نیز بازیکنان شاخص بسیاری به فوتبال ایران معرفی کرد.یکی از شاخص ترین آنها، "ابراهیم قاسمپور"، متولد1336 آبادان است.او فوتبال خود را از تیم صنعت نفت آبادان آغاز کرد و نخستین بازیکن نفتی در نخستین تیم ملی کشور بود که موفق به حضور در جام جهانی به سال ۱۹۷۸ شد.قاسم پور در تیم ملی خوش درخشید و طی فقط ۳سال (۱۳۵۴-۱۳۵۷) در ۲۸ بازی رسمی برای ایران به میدان رفت.استاد قاسمپور اکنون دوران مربی گری خود را سپری می کند.

کریم بوستانی، کریم باوی، برادران بختیاری زاده، بهزاد شهنی غلامپور، کوروش لرستانی، میلاد میداودی، داریوش یزدی و بسیاری فوتبالیست های شاخص دیگر که نام هایی بزرگ در تاریخ فوتبال ایران و آسیا هستند نیز از خاک فوتبال خیز مناطق نفتخیز ایران برخاسته اند.جایی که فوتبال جایگاهی ویژه بین مردمانش دارد.

سیمون کوپر در کتاب؛ "فوتبال علیه دشمن" گفته است؛ فوتبال چیزی بسیار بیشتر از محبوب ترین بازی جهان است.فوتبال برای میلیون ها نفر در سراسر جهان مسئله ی مرگ و زندگی است.(کوپر، 1399)این امر در خوزستان و مناطق نفتخیز ایران و در طول تاریخ شکل گیری و توسعه فوتبال به موازات شکل گیری و توسعه صنعت نفت ادامه داشته است.در مناطق نفتخیز مردم با فوتبال به دنیا می آیند، زندگی می کنند و می میرند.در طول این سال ها خیلی چیزها تغییر کرده و این تغییر حتی به رابطه مردم با فوتبال هم رسیده است، اما همچنان بارقه هایی از ارتباط احساسی و عاطفی با فوتبال بر سکوهای داغ استادیوم های فوتبال در خوزستان وجود دارد.احساسی که تایید کننده تداوم فوتبال در زادگاه آن است.

در عرصه جهانی نیز فوتبال جایگاهی ویژه دارد و در طول تاریخ خود به دفعات تبلور یا جایگزین حتی جنگ ها و درگیری های بین کشورها شده است.شاخص ترین مصادیق آن اختلافات تاریخی انگلستان با آرژانتین بر سر جزایر فالکلند و دست خدای دیه گو آرماندو مارادونا در جام جهانی۱۹۸۶ بود.بازی فوتبال همچنان می تواند جایگزین جنگ ها و خونریزی ها با صلح آمیز ترین روش باشد.اواسط قرن نوزدهم "ویلیام جیمز" فیلسوف عمل گرای امریکایی؛ جنگ طلبی را از خواست های غریزی و وحشیانه انسان بر می شمرد و معتقد بود که اگر برای جنگ جانشینی پیدا نشود تا هیجانات همراه آن را آرامش بخشد، صلح دوام چندانی نخواهد داشت.وقوع جنگ های جهانی اول و دوم که پس از حیات جیمز و عمدتا بر سر برتری جویی نژادی و ملیت خواهی افراطی به وقوع پیوست، تا اندازه ای می تواند موید نظرات وی باشد.اکنون می توان مدعی شد که در طی یک قرن اخیر "فوتبال" در دنیا و بخصوص جوامع پیشرفته، همان پدیده ای شده که او خواهان جایگزینی آن به جای جنگ بود.(شجاعیان/۱۳۹۶)

بدین ترتیب؛ فوتبال می تواند رویکردی انسانی برای جایگزینی خونریزی ها و ویرانی ها باشد.ورزش، پیامی بالاتر از "صلح" ندارد و فوتبال همواره می تواند میدانی برای جایگزینی میدان جنگ باشد.فوتبال، در ایران میراث صنعتی نفت و صلح در جهان، میراث بشریت است.

پی نوشت ها:

- آئینه، انعکاس افکار کارکنان نفت، بولتن داخلی شرکت ملی نفت ایران، شماره19، چهارشنبه اول تیرماه1339

- احسانی، کاوه: محیط مصنوع و شکل گیری طبقه کارگر صنعتی، تاریخ اجتماعی کار در صنعت نفت ایران، ترجمه مارال لطیفی،انتشارات شیرازه، 1398، تهران

- اخبار هفته مسجدسلیمان، هفتکل و نفت سفید، شماره6، نجشنبه 12 اردیبهشت 1342

- توکلی خمینی، نیره: جامعه شناسی صنعتی، انتشارات دانشگاه پیام نور، 1391، تهران

- حائری، عبدالهادی: نخستین رویارویی های اندیشه گران ایران به دو رویه تمدن بورژوازی غرب، انتشارات امیرکبیر، چاپ دوم1372، تهران

- خدادادیان، فرشید: ارامنه و صنعت نفت، تاریخ شفاهی هم زیستی مسالمت آمیز در شرکت شهرهای نفتی ایران، انتشارات برسم، 1400، تهران

- خدادادیان، فرشید: نفت و زندگی، انتشارات سامان دانش، 1396، تهران

- دوئت،جیمز: تجهیز مجدد میراث صنعتی، راهنمایTiccih برای حفاظت از میراث صنعتی، ترجمه سارا تیمورتاش و پیروز حناچی،اتشاررات دانشگاه تهران،1396، تهران

- شجاعیان، صولت: فوتبال، جانشینی برای جنگ، مقاله در روزنامه ایران شماره ۶۶۳۴، ۱۱ آبان ۱۳۹۶

- کوپر، سایمون: فوتبال علیه دشمن، ترجمه عادل فردوسی پور، نشر چشمه، چاپ بیست و دوم، 1399، تهران

- ویلسون، آرنولد: جنوب غرب ایران، یادداشت های روزانه یک افسر دیپلمات، ترجمه فریور جوانبخت موثق، انتشارات پیام امروز، 1396، تهران

- یاوری، منوچهر: شهر من مسجدسلیمان، انتشارات اکنون، 1383، تهران

- The NAFT/APOC Magazine,january1928,p32

- OUR INDUSTRY,ANGLO-IRANIAN OIL CO.,LTD,Briyanic House Finsbury Circus London,second edition,june1949