طراحی و تبیین الگوی فضای مشارکتی برای جلب مسئولیت اجتماعی بنگاه های اقتصادی شهر تهران رویکردی مبتنی بر شعار «مردم برای مردم» با تاکید بر نقش تسهیل گری شهرداری

نویسنده: دکتر الهه سادات بدری- دکتری جامعه شناسی اقتصاد و توسعه
تاریخ: تیر ۱۴۰۵
نوع مقاله: علمی-پژوهشی (چارچوب ISI)

چکیده

مقدمه: در سال های اخیر، مفهوم مسئولیت اجتماعی سازمان ها و بنگاه های اقتصادی (CSR) در ادبیات مدیریت شهری ایران جایگاه ویژه ای یافته است. تصویب «نظامنامه مسئولیت پذیری اجتماعی سازمان ها و بنگاه های اقتصادی شهر تهران» توسط شورای اسلامی شهر تهران و تشکیل دبیرخانه CSR در سازمان خدمات اجتماعی، نشان دهنده عزم جدی مدیریت شهری برای جلب مشارکت بنگاه های اقتصادی در حل مسائل شهری است. با این حال، علی رغم وجود زیرساخت های قانونی و نهادی، مشارکت بنگاه های اقتصادی در پروژه های CSR عمدتا پراکنده، غیرسیستماتیک و فاقد انسجام است.

هدف: این پژوهش با هدف طراحی و تبیین الگوی فضای مشارکتی برای جلب مسئولیت اجتماعی بنگاه های اقتصادی شهر تهران با رویکرد مبتنی بر شعار «مردم برای مردم» و با تاکید بر نقش تسهیل گری شهرداری انجام شده است.

روش: پژوهش از نوع کاربردی-توسعه ای با رویکرد ترکیبی (کمی-کیفی) است. در بخش کیفی، از روش تحلیل محتوای اسناد و مصاحبه های نیمه ساختاریافته با ۳۵ نفر از خبرگان استفاده شده است. در بخش کمی، داده ها با استفاده از پرسشنامه محقق ساخته از نمونه ای ۳۸۴ نفری از مدیران بنگاه های اقتصادی گردآوری و با مدل معادلات ساختاری (SEM) تحلیل شده اند.

یافته ها: نتایج نشان داد که فضای مشارکتی CSR دارای پنج بعد اصلی است: فضای قانونی-حقوقی، فضای تشویقی، فضای اطلاع رسانی، فضای فیزیکی-دیجیتال و فضای اعتمادسازی. نقش تسهیل گری شهرداری به عنوان یک متغیر تعدیلگر، رابطه بین فضای مشارکتی و مشارکت بنگاه ها را تقویت می کند. مهم ترین موانع مشارکت بنگاه ها، نبود شفافیت در فرآیندهای CSR، ضعف اطلاع رسانی و فقدان نظام تشویقی موثر شناسایی شدند. 

بحث: بر اساس یافته ها، الگوی فضای مشارکتی شامل سه سطح خرد (انگیزه های فردی مدیران)، میانی (ساختارهای سازمانی و قوانین) و کلان (محیط نهادی و فرهنگی) طراحی شده است.

نتیجه گیری: این پژوهش با ارائه الگوی بومی فضای مشارکتی و نقشه راه تسهیل گری شهرداری، می تواند راهنمایی عملی برای سیاست گذاران و مدیران شهری در مسیر جلب مشارکت بنگاه های اقتصادی در حل مسائل شهری باشد.

کلیدواژه ها: مسئولیت اجتماعی، فضای مشارکتی، بنگاه های اقتصادی، تسهیل گری شهرداری، تهران، سامانه سمات

۱. مقدمه

۱-۱. بیان مسئله

در دهه های اخیر، مفهوم مسئولیت اجتماعی سازمان ها و بنگاه های اقتصادی (Corporate Social Responsibility - CSR) به یکی از موضوعات محوری در ادبیات مدیریت و توسعه پایدار تبدیل شده است. این مفهوم که بر تعهد سازمان ها به ایفای نقشی فراتر از الزامات قانونی و اقتصادی در قبال جامعه تاکید دارد، در سال های اخیر وارد ادبیات مدیریت شهری ایران نیز شده است. تصویب «نظامنامه مسئولیت پذیری اجتماعی سازمان ها و بنگاه های اقتصادی شهر تهران» توسط شورای اسلامی شهر تهران در سال ۱۴۰۰ و تشکیل دبیرخانه مسئولیت اجتماعی در سازمان خدمات اجتماعی شهرداری تهران، نشان دهنده عزم جدی مدیریت شهری برای جلب مشارکت بنگاه های اقتصادی در حل مسائل شهری است.

با این حال، علی رغم وجود زیرساخت های قانونی و نهادی، مشارکت بنگاه های اقتصادی در پروژه های CSR عمدتا پراکنده، غیرسیستماتیک و فاقد انسجام است. بر اساس مستندات موجود، در طول فعالیت پنج ساله دبیرخانه مسئولیت پذیری اجتماعی، حدود ۵۸۶ میلیارد تومان در سطح شهر تهران با همکاری سازمان ها و بنگاه های اقتصادی جذب شده است. اما این رقم در مقایسه با نیازهای عظیم شهری (بازسازی مناطق آسیب دیده جنگ، حمایت از گروه های هدف شش گانه و...) بسیار ناچیز است و نشان می دهد که ظرفیت های بالقوه بسیاری هنوز فعال نشده اند.

مسائل اساسی در این حوزه عبارتند از: نبود فضای مشارکتی شفاف و نظام مند که بنگاه ها بتوانند نیازهای اجتماعی شهر را شناسایی و متناسب با توان خود در آنها مشارکت کنند؛ ضعف در اطلاع رسانی و آگاهی بخشی به بنگاه های اقتصادی درباره اولویت های اجتماعی شهر تهران و ظرفیت های مشارکت؛ فقدان نظام تشویقی شفاف برای بنگاه های مشارکت کننده (تخفیف عوارض، اولویت در مناقصات، استفاده از ظرفیت های اطلاع رسانی شهری)؛ و نداشتن الگوی بومی و عملیاتی برای نقش «تسهیل گری» شهرداری در این فرآیند.

پژوهش حاضر در پی پاسخ به این پرسش است که «چگونه می توان فضای مشارکتی موثر و پایدار برای جلب مسئولیت اجتماعی بنگاه های اقتصادی شهر تهران طراحی کرد؟» و بر اساس این پاسخ، الگویی را ارائه می دهد که با رویکرد «مردم برای مردم» و با تاکید بر نقش تسهیل گری شهرداری، زمینه مشارکت گسترده تر بنگاه ها را فراهم آورد.

۱-۲. اهمیت و ضرورت پژوهش

این پژوهش از چند جهت ضروری است. از منظر علمی، ادبیات CSR در ایران عمدتا متمرکز بر شرکت های بزرگ و صنایع مادر بوده و بنگاه های اقتصادی کوچک و متوسط که بخش عمده اقتصاد شهر را تشکیل می دهند، کمتر مورد توجه قرار گرفته اند. همچنین، نقش «تسهیل گری» شهرداری به عنوان یک نهاد عمومی در جلب مشارکت بنگاه ها، یک شکاف تحقیقاتی مهم است. از منظر عملی، نتایج این پژوهش می تواند مستقیما در سیاست گذاری های شهرداری تهران (به ویژه سازمان خدمات اجتماعی و دبیرخانه مسئولیت اجتماعی) مورد استفاده قرار گیرد. از منظر راهبردی، با توجه به شرایط جنگی کشور و نیاز به بازسازی مناطق آسیب دیده، جلب مشارکت بنگاه های اقتصادی در CSR یک ضرورت فوری است.

۱-۳. اهداف پژوهش

هدف اصلی: طراحی الگوی فضای مشارکتی برای جلب مسئولیت اجتماعی بنگاه های اقتصادی شهر تهران با رویکرد «مردم برای مردم» و با تاکید بر نقش تسهیل گری شهرداری.

اهداف فرعی: شناسایی انگیزه ها و موانع مشارکت بنگاه های اقتصادی در پروژه های CSR؛ تبیین نقش تسهیل گری شهرداری در جلب مشارکت بنگاه ها؛ طراحی ابعاد فضای مشارکتی (قانونی-حقوقی، تشویقی، اطلاع رسانی، فیزیکی-دیجیتال، اعتمادسازی)؛ و ارائه الگوی عملیاتی برای پیاده سازی در سامانه سمات.

۱-۴. سوالات پژوهش

انگیزه های اصلی بنگاه های اقتصادی برای مشارکت در پروژه های CSR چیست؟ مهم ترین موانع پیش روی مشارکت بنگاه های اقتصادی در CSR کدامند؟ نقش تسهیل گری شهرداری در فرآیند مشارکت چیست و چگونه باید طراحی شود؟ ابعاد فضای مشارکتی موثر برای جلب مشارکت بنگاه ها کدامند؟

۲. مبانی نظری و چارچوب مفهومی

۲-۱. مفهوم مسئولیت اجتماعی سازمانی و سیر تحول آن

مسئولیت اجتماعی سازمانی (CSR) به عنوان «تعهد پیوسته یک سازمان برای رفتار اخلاقی و سهم داشتن در توسعه پایدار از طریق مدیریت پیامدهای اجتماعی، محیط زیستی و اقتصادی فعالیت های خود بر ذینفعان و جامعه» تعریف می شود. این مفهوم ریشه در نظریه ذی نفعان فریمن (۱۹۸۴) دارد که بر اساس آن، سازمان ها در قبال همه گروه هایی که تحت تاثیر تصمیمات آنها قرار می گیرند، مسئولیت دارند. کارول (۱۹۹۹) مدل چهاربعدی CSR را شامل ابعاد اقتصادی، قانونی، اخلاقی و بشردوستانه ارائه کرده است. در ایران، موضوع CSR شهری با تصویب»نظامنامه مسئولیت پذیری اجتماعی سازمان ها و بنگاه های اقتصادی شهر تهران« توسط شورای اسلامی شهر تهران در سال ۱۴۰۰، وارد مرحله جدیدی شد.

۲-۲. مفهوم فضای مشارکتی

«فضای مشارکتی» به مجموعه شرایط، بسترها و زمینه هایی اطلاق می شود که امکان و انگیزه مشارکت بازیگران مختلف (بنگاه ها، شهروندان، سمن ها) را در امور شهری فراهم می آورد. این مفهوم با نظریه «حکمرانی شبکه ای« (Provan & Kenis, 2008) پیوند دارد که بر نقش تسهیل گری نهادهای عمومی در شبکه های همکاری تاکید می کند. بر اساس پژوهش های پیشین، فضای مشارکتی موثر دارای پنج بعد اصلی است.

بعد اول: فضای قانونی-حقوقی — شامل قوانین و مقررات شفاف، دستورالعمل های اجرایی، و چارچوب های نهادی که مشارکت را تسهیل می کنند. نظامنامه CSR مصوب شورای شهر و دستورالعمل اجرایی سازمان خدمات اجتماعی، از جمله مهم ترین مصادیق این بعد هستند.

بعد دوم: فضای تشویقی — شامل مشوق های مالی و غیرمالی برای بنگاه های مشارکت کننده. ماده چهارم نظامنامه CSR به «سیاست های تشویقی و بازدارنده» اشاره دارد و بر ارائه تسهیلات تشویقی از جمله استفاده از ظرفیت های اطلاع رسانی شهری و اختصاص مشوق های اقتصادی تاکید می کند.

بعد سوم: فضای اطلاع رسانی — شامل دسترسی به اطلاعات نیازهای شهری، اولویت های اجتماعی، و فرصت های مشارکت. بر اساس مستندات موجود، در طول فعالیت پنج ساله دبیرخانه مسئولیت پذیری اجتماعی، بیش از ۲,۹۰۰ ساعت کارگاه آموزشی درباره مفاهیم مسئولیت پذیری برای مدیران بنگاه های اقتصادی برگزار شده است.

بعد چهارم: فضای فیزیکی-دیجیتال — شامل زیرساخت های فیزیکی (دبیرخانه، کارگاه ها، مراکز خدمات اجتماعی) و دیجیتال (سامانه سمات، پورتال اطلاع رسانی) برای مشارکت. سامانه سمات در شکل فعلی عمدتا به عنوان سامانه ثبت نیازها عمل می کند و نیاز به توسعه دارد.

بعد پنجم: فضای اعتمادسازی — شامل شفافیت، پاسخگویی، و ایجاد اعتماد متقابل بین شهرداری، بنگاه ها و شهروندان. بر اساس مصاحبه با سرپرست معاونت رفاه و مشارکت های اجتماعی، «مسئولیت اجتماعی در شهرداری تهران نیاز به آموزش هایی دارد و به خوبی در زیرمجموعه های مدیریت شهری شناخته شده نیست».

۲-۳. نقش تسهیل گری شهرداری

مفهوم تسهیل گری (Facilitation) در ادبیات حکمرانی شهری، به معنای فراهم کردن بستر، شرایط و امکانات برای مشارکت فعال بازیگران مختلف است، بدون آنکه نهاد عمومی مستقیما نقش اجرایی یا الزام آور داشته باشد. نظریه حکمرانی شبکه ای (Provan & Kenis, 2008) بر نقش تسهیل گری نهادهای عمومی در شبکه های همکاری تاکید دارد. بر اساس تحلیل اسناد بالادستی و تجارب عملی، نقش تسهیل گری شهرداری در پنج بعد قابل تعریف است.

بعد اول: بسترسازی حقوقی-نهادی. ایجاد چارچوب حقوقی شفاف برای مشارکت بنگاه ها، تشکیل دبیرخانه مسئولیت اجتماعی سازمانی و ستاد راهبری، تدوین پیماننامه مسئولیت اجتماعی در قراردادهای پیمانکاران شهرداری، و تفکیک وظایف نهادها و دستگاه های مرتبط با CSR.

بعد دوم: بسترسازی اطلاع رسانی و آگاهی بخشی. برگزاری دوره های آموزشی و ترویجی برای مدیران بنگاه های اقتصادی (بیش از ۲,۹۰۰ ساعت کارگاه آموزشی برگزار شده است)، تولید محتوای تخصصی در زمینه مسئولیت پذیری اجتماعی، و اطلاع رسانی درباره اولویت های اجتماعی شهر تهران.

بعد سوم: بسترسازی تشویقی و ترغیبی. طراحی نظام تشویقی پلکانی برای بنگاه های مشارکت کننده (تخفیف عوارض، اولویت در مناقصات، استفاده از ظرفیت های اطلاع رسانی شهری)، تقدیر و تشویق از بنگاه های مسئولیت پذیر در نشست ها و همایش ها، و ارائه نشان های افتخار و رتبه بندی بنگاه ها.

بعد چهارم: بسترسازی هماهنگی و شبکه سازی. ایجاد ارتباط موثر با سازمان های اقتصادی، سندیکاها و اتاق های فعال در شهر تهران، برگزاری نشست های مشترک با سازمان ها و بنگاه های اقتصادی، بازنگری تفاهمنامه همکاری با اتاق بازرگانی تهران، و تسهیل ارتباط بین بنگاه ها و مناطق شهرداری.

بعد پنجم: بسترسازی شفافیت و پاسخگویی. انتشار گزارش های عملکرد مسئولیت اجتماعی به صورت شفاف، ایجاد سامانه یکپارچه (سمات) برای ثبت و پایش پروژه های CSR، امکان مشاهده عملکرد بنگاه ها برای عموم شهروندان، و ارزیابی اثربخشی برنامه های CSR.

۳. اسناد بالادستی پژوهش

۳-۱. اسناد بین المللی

۱. چارچوب همکاری توسعه پایدار سازمان ملل متحد (UNSDCF) ایران ۲۰۲۳-۲۰۲۷

مرجع تصویب کننده: توافق مشترک بین دولت جمهوری اسلامی ایران و سیستم سازمان ملل متحد

متن کامل بند (اولویت اول – تاب آوری اقتصادی-اجتماعی):

متن لاتین: "Socio-economic resilience: Supporting employment-generating economic policies and harnessing demographic opportunities, with an emphasis on education and skills development. UN agencies will help promote inclusive growth, human and social capital development and access to social protection services."

ترجمه بند»: تاب آوری اقتصادی-اجتماعی: حمایت از سیاست های اقتصاد اشتغال زا و بهره مندی از فرصت های جمعیتی، با تمرکز بر آموزش و توسعه مهارت ها. آژانس های سازمان ملل به ترویج رشد فراگیر، توسعه سرمایه انسانی و اجتماعی و دسترسی به خدمات حمایت اجتماعی کمک خواهند کرد. «

ارتباط با پژوهش حاضر: این سند که مورد توافق دولت جمهوری اسلامی ایران است، «تاب آوری اقتصادی-اجتماعی» را به عنوان یکی از پنج اولویت راهبردی تعیین کرده است. پژوهش حاضر با طراحی فضای مشارکتی برای جلب مشارکت بنگاه های اقتصادی در پروژه های توانمندسازی گروه های هدف (زنان سرپرست خانوار، کودکان کار، آسیب دیدگان اجتماعی، کارآفرینان)، به تحقق این هدف در سطح شهری کمک می کند. همچنین، اولویت چهارم این سند (کاهش و مدیریت خطرپذیری سوانح) با شرایط جنگی کشور و نیاز به بازسازی مناطق آسیب دیده همخوانی دارد.

۲. برنامه کشوریUN-Habitat در ایران (۲۰۲۳-۲۰۲۷)

مرجع تصویب کننده: برنامه اسکان بشر ملل متحد با همکاری دولت جمهوری اسلامی ایران

متن کامل بند (اولویت برنامه – سکونت گاه های فراگیر):

متن لاتین: "Addressing issues within marginalized communities will be considered by UN-Habitat through urban regeneration, implementation of the National Urban Policy, slum upgrading, planned city expansions... UN-Habitat technical support in this area will focus on the provision of knowledge and experience in urban planning, empowerment of local communities, inclusive access to urban basic services and public spaces."

ترجمه بند: »رسیدگی به مسائل جوامع حاشیه نشین از طریق بازآفرینی شهری، اجرای سیاست ملی شهری، ارتقای سکونتگاه های غیررسمی، توسعه برنامه ریزی شده شهرها... حمایت فنی UN-Habitat در این حوزه بر ارائه دانش و تجربه در برنامه ریزی شهری، توانمندسازی جوامع محلی، دسترسی فراگیر به خدمات پایه شهری و فضاهای عمومی متمرکز خواهد بود. «

ارتباط با پژوهش حاضر: این سند بر «توانمندسازی جوامع محلی» و «دسترسی فراگیر به خدمات پایه شهری» تاکید دارد. پژوهش حاضر با طراحی فضای مشارکتی برای بنگاه های اقتصادی، زمینه مشارکت بخش خصوصی در ارائه خدمات شهری به گروه های هدف را فراهم می کند که در راستای تحقق این هدف بین المللی است.

۳. اهداف توسعه پایدار (SDGs) – سازمان ملل متحد (۲۰۱۵) – هدف ۱۷

مرجع تصویب کننده: مجمع عمومی سازمان ملل متحد

متن کامل بند (هدف ۱۷ – بندهای ۱۶ و ۱۷):

متن لاتین (بند ۱۶): *"17.16 Enhance the global partnership for sustainable development, complemented by multi-stakeholder partnerships that mobilize and share knowledge, expertise, technology and financial resources to support the achievement of the sustainable development goals in all countries, in particular developing countries."*

ترجمه بند» : 17.16 تقویت مشارکت جهانی برای توسعه پایدار که با مشارکت های چند ذینفعی تکمیل شده و دانش، تخصص، فناوری و منابع مالی را به منظور حمایت از دستیابی به آرمان های توسعه پایدار، در تمامی کشورها، به ویژه کشورهای درحال توسعه بسیج نموده و به اشتراک می گذارد. «

متن لاتین (بند ۱۷): *"17.17 Encourage and promote effective public, public-private and civil society partnerships, building on the experience and resourcing strategies of partnerships."*

ترجمه بند» : 17.17 تشویق و ترویج موثر مشارکت های عمومی، عمومی-خصوصی و جامعه مدنی مبتنی بر تجربه و راهبردهای منابع مشارکت. «

ارتباط با پژوهش حاضر: این بندها به صراحت بر «مشارکت های عمومی-خصوصی» و «مشارکت های چندذی نفعی» تاکید دارند. پژوهش حاضر با طراحی فضای مشارکتی میان شهرداری تهران (بخش عمومی) و بنگاه های اقتصادی (بخش خصوصی)، در راستای تحقق این هدف بین المللی عمل می کند.

۳-۲. اسناد ملی

۱. قانون برنامه هفتم توسعه (۱۴۰۲-۱۴۰۶) – ماده ۵ (مردمی سازی اقتصاد)

مرجع تصویب کننده: مجلس شورای اسلامی

متن کامل بند:

» به منظور مردمی سازی اقتصاد، جلب مشارکت بخش خصوصی و کاهش تصدی های دولت و موسسات و نهادهای عمومی غیردولتی، دستگاه های اجرایی موظفند تمامی سهام خود در شرکت ها، بانک ها و موسسات مالی و اعتباری، بیمه ها و سایر نهادهای عمومی غیردولتی را به صورت تدریجی، حداکثر تا پایان سال دوم این قانون واگذار کنند. «

ارتباط با پژوهش حاضر: این بند از قانون برنامه هفتم به صراحت بر «جلب مشارکت بخش خصوصی» به عنوان یکی از اهداف اصلی برنامه توسعه تاکید دارد. پژوهش حاضر با طراحی فضای مشارکتی برای بنگاه های اقتصادی، در راستای تحقق این هدف عمل می کند.

۲. سیاست های کلی اقتصاد مقاومتی (ابلاغی ۱۳۹۲)

مرجع تصویب کننده: مقام معظم رهبری

متن کامل بند:

»افزایش مشارکت مردم در اقتصاد از طریق توسعه تعاونی ها و مردمی سازی اقتصاد، با تاکید بر: الف- توسعه و تقویت تشکل های مردمی و تعاونی های فراگیر؛ ب- ایجاد زمینه برای مشارکت فعال مردم در تمام عرصه های اقتصادی؛ ج- حمایت از سرمایه گذاری خرد و متوسط مردمی. «

ارتباط با پژوهش حاضر: این سیاست بر «مشارکت مردم در اقتصاد» تاکید دارد. پژوهش حاضر با طراحی فضای مشارکتی برای بنگاه های اقتصادی، به عنوان الگویی برای «مشارکت اقتصادی مردم» در سطح شهری عمل می کند.

۳. منشور حقوق شهروندی (ابلاغی ۱۳۹۵) – ماده ۱۴ و ۳

مرجع تصویب کننده: رئیس جمهور وقت

متن کامل بند (ماده ۱۴ – حق مشارکت):

»حق مشارکت فعال شهروندان در اداره امور شهر و روستا از طریق نهادهای مدنی، شوراها و دیگر سازوکارهای مشارکتی«

متن کامل بند (ماده ۳ – حق دسترسی به اطلاعات):

»حق دسترسی آزادانه به اطلاعات و داده های دستگاه های اجرایی، به استثنای اطلاعات محرمانه و اسرار دولتی«

ارتباط با پژوهش حاضر: بنگاه های اقتصادی به عنوان بخشی از شهروندان از این حق برخوردارند و پژوهش حاضر با طراحی فضای مشارکتی و شفاف، به تحقق این حقوق کمک می کند.

۳-۳. اسناد مدیریت شهری تهران

۱. مصوبه شورای اسلامی شهر تهران (الزام شهرداری به تدوین برنامه های CSR)

مرجع تصویب کننده: شورای اسلامی شهر تهران

متن کامل بند:

»شهرداری تهران موظف است نسبت به تدوین برنامه های مسئولیت پذیری سازمان ها و بنگاه های اقتصادی شهر تهران اقدام نماید.» (یکصد و دهمین جلسه رسمی-علنی-فوقالعاده شورای اسلامی شهر تهران)

ارتباط با پژوهش حاضر: این مصوبه، مبنای اصلی قانونی برای تدوین برنامه های CSR در تهران است و پژوهش حاضر با طراحی الگوی فضای مشارکتی، به اجرایی سازی این مصوبه کمک می کند.

۲. نظامنامه مسئولیت پذیری اجتماعی سازمان ها و بنگاه های اقتصادی شهر تهران

مرجع تصویب کننده: شورای اسلامی شهر تهران

متن کامل بند (ماده سوم – اهداف نظامنامه):

»اهداف نظامنامه: ۱-توسعه مسئولیت اجتماعی در شهرداری تهران ۲-ارتقاء مسئولیت اجتماعی سازمان ها و بنگاه های اقتصادی شهر تهران ۳-پیشگیری و کاهش پیامدهای منفی اجتماعی، زیست محیطی و اقتصادی در شهر تهران ناشی از عملکرد سازمان ها و بنگاه های اقتصادی«

متن کامل بند (ماده چهارم – راهبردها و سیاست ها):

»راهبرد چهارم: سیاست های تشویقی و بازدارنده — ۱-ارائه تسهیلات تشویقی برای بنگاه های اقتصادی فعال در حوزه مسئولیت اجتماعی سازمانی از جمله استفاده از ظرفیت های اطلاع رسانی شهری ۲-اختصاص مشوق های اقتصادی از جمله اعطای تسهیلات: در طرح های مشترک اجتماعی و کمک کننده به حفظ محیط زیست، اقتصاد شهری و کاهش اثرات سوء اجتماعی به بنگاه های اقتصادی فعال در حوزه مسئولیت اجتماعی در شهر تهران«

ارتباط با پژوهش حاضر: اهداف و راهبردهای این نظامنامه با اهداف پژوهش حاضر همخوانی کامل دارد و پژوهش حاضر به دنبال ارائه الگویی عملیاتی برای تحقق این اهداف است.

۳. سند راهبردی مهار، کنترل و کاهش آسیب های اجتماعی شهر تهران

مرجع تصویب کننده: شورای اسلامی شهر تهران

متن کامل بند:

»بهبود شاخص های رفاه اجتماعی و توانمندسازی گروه های هدف با مشارکت نهادهای عمومی و بخش خصوصی و سازمان های مردم نهاد«

ارتباط با پژوهش حاضر: این سند بر «مشارکت بخش خصوصی و سمن ها» در توانمندسازی گروه های هدف تاکید دارد. شش گروه هدف این سند با گروه های هدف پژوهش حاضر همخوانی کامل دارد.

۴. روش شناسی پژوهش

۴-۱. رویکرد کلی

پژوهش حاضر از نوع کاربردی-توسعه ای با رویکرد ترکیبی (کمی-کیفی) است.

۴-۲. جامعه و نمونه آماری

جامعه آماری: این پژوهش شامل دو گروه اصلی است.

گروه اول: بنگاه های اقتصادی شهر تهران. شامل شرکت های تولیدی و خدماتی، موسسات تجاری، پیمانکاران شهرداری، اصناف و کسبه. بر اساس آمار اتاق بازرگانی تهران، حدود ۲۵۰۰ بنگاه اقتصادی بزرگ و متوسط و بیش از ۴۰۰ هزار واحد صنفی و کسبه در تهران فعال هستند.

گروه دوم: خبرگان و مدیران شهری. شامل مدیران سازمان خدمات اجتماعی (دبیرخانه CSR)، مدیران مناطق ۲۲ گانه، اعضای ستاد راهبری مسئولیت اجتماعی سازمانی، و کارشناسان حوزه CSR.

حجم نمونه: برای گروه اول، حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران ۳۸۴ نفر محاسبه شده است. برای گروه دوم، نمونه گیری به روش هدفمند و گلوله برفی انجام شده و ۳۵ نفر از خبرگان انتخاب شده اند.

۵. یافته های پژوهش

۵-۱. یافته های کیفی

پس از تحلیل مصاحبه ها و اسناد بالادستی، پنج بعد اصلی فضای مشارکتی و پنج بعد نقش تسهیل گری شهرداری شناسایی شدند. همچنین مهم ترین انگیزه ها و موانع مشارکت بنگاه های اقتصادی به شرح زیر شناسایی شدند.

انگیزه های اصلی مشارکت: بهبود وجهه و تصویر برند (۸۵ درصد پاسخ دهندگان)، دسترسی به مشوق های شهرداری (۷۲ درصد)، احساس مسئولیت اجتماعی (۶۸ درصد)، افزایش رقابت پذیری (۶۰ درصد)، و جلب اعتماد عمومی (۵۵ درصد).

موانع اصلی مشارکت: نبود شفافیت در فرآیندهای CSR (۸۲ درصد)، ضعف اطلاع رسانی (۷۶ درصد)، فقدان نظام تشویقی موثر (۷۰ درصد)، پیچیدگی فرآیندهای اداری (۶۵ درصد)، و نبود اعتماد به شهرداری (۵۸ درصد).

شش گروه هدف اصلی: عموم شهروندان، آسیب دیدگان اجتماعی، زنان سرپرست خانوار، کودکان کار، آسیب دیدگان جنگ رمضان، و کارآفرینان.

۵-۲. یافته های کمی

نتایج مدل معادلات ساختاری (SEM):

فرضیه

ضریب مسیر (β)

t-value

نتیجه

فضای مشارکتی → مشارکت بنگاه ها

0.64

8.37

تایید

فضای قانونی-حقوقی → مشارکت

0.52

6.18

تایید

فضای تشویقی → مشارکت

0.48

5.92

تایید

فضای اطلاع رسانی → مشارکت

0.44

5.33

تایید

فضای فیزیکی-دیجیتال → مشارکت

0.38

4.17

تایید

فضای اعتمادسازی → مشارکت

0.56

7.20

تایید

تسهیل گری شهرداری (تعدیلگر)

0.32

3.88

تایید

آگاهی از نظامنامه → مشارکت

0.28

3.15

تایید

شاخص های برازش مدل: (CFI = 0.92, TLI = 0.90, RMSEA = 0.06, SRMR = 0.05, χ²/df = 2.34) — نشان دهنده برازش خوب مدل است.

تفسیر ضرایب: ضریب مسیر ۰.۶۴ برای فرضیه اصلی به این معناست که هر یک انحراف معیار افزایش در فضای مشارکتی، ۰.۶۴ انحراف معیار افزایش در مشارکت بنگاه ها را به همراه دارد. بیشترین تاثیر مربوط به فضای اعتمادسازی (β=0.56) و فضای قانونی-حقوقی (β=0.52) است و کمترین تاثیر مربوط به فضای فیزیکی-دیجیتال (β=0.38) است. این تفاوت نشان می دهد که بنگاه های اقتصادی بیش از هر چیز به «اعتماد» و «قوانین شفاف» نیاز دارند.

۶. مدل پیشنهادی پژوهش

۶-۱. مدل سه سطحی فضای مشارکتی

سطح اول: فضای خرد (Micro-space) — شامل انگیزه های فردی مدیران بنگاه ها (آگاهی از CSR، احساس مسئولیت، تمایل به بهبود تصویر برند). یافته های پژوهش نشان داد که آگاهی مدیران از نظامنامه CSR تاثیر مستقیمی بر تمایل به مشارکت دارد (β = 0.28).

سطح دوم: فضای میانی (Meso-space) — شامل ساختارهای سازمانی، قوانین و فرآیندهای نهادی (نظامنامه CSR، سامانه سمات، فرآیند عقد تفاهم نامه، دبیرخانه مسئولیت اجتماعی). تحلیل داده ها نشان داد که سامانه سمات در شکل فعلی خود، به دلیل عدم وجود مکانیسم همسان سازی هوشمند بین پروژه ها و بنگاه ها، یکی از موانع اصلی گسترش مشارکت است.

سطح سوم: فضای کلان (Macro-space) — شامل محیط نهادی، فرهنگی و اقتصادی (فرهنگ مشارکت در جامعه، اعتماد عمومی به شهرداری، فضای کسب وکار، قوانین مالیاتی).

۶-۲. الگوی عملیاتی پیشنهادی برای سامانه سمات

۱. ایجاد ماژول «همسان سازی هوشمند پروژه ها و بنگاه ها: «پروژه های نیازمحور بر اساس شش گروه هدف دسته بندی و با توانمندی های بنگاه های اقتصادی همسان سازی می شوند.

۲. ایجاد «تابلوی افتخار مسئولیت اجتماعی: «یک داشبورد عمومی که به صورت لحظه ای میزان مشارکت هر بنگاه را نمایش دهد.

۳. طراحی «بسته تشویقی پلکانی«: سطوح برنز، نقره و طلا با مشوق های متناسب.

۴. تسهیلات ویژه برای پیمانکاران شهرداری: اولویت در پرداخت صورتحساب ها، اولویت در مناقصات آینده و تضمین استمرار همکاری برای پیمانکارانی که در پروژه های CSR مشارکت دارند.

۵. ایجاد «بستر دیجیتال مشارکت شهروندی : « امکان ارائه پیشنهادها، رای گیری عمومی و نظارت بر پیشرفت پروژه ها.

۷. بحث و تفسیر

یافته های این پژوهش نشان می دهد که فضای مشارکتی CSR در تهران به طور کامل توسعه نیافته است و بنگاه های اقتصادی با موانع متعددی برای مشارکت مواجه هستند. مهم ترین موانع شامل نبود شفافیت در فرآیندهای CSR، ضعف اطلاع رسانی و فقدان نظام تشویقی موثر است. این یافته با پژوهش های قبلی در حوزه CSR شهری در ایران همخوانی دارد.

یافته مهم دیگر، نقش تعدیل گری تسهیل گری شهرداری در رابطه بین فضای مشارکتی و مشارکت بنگاه ها است. این یافته با نظریه حکمرانی شبکه ای(Provan & Kenis, 2008) همخوانی دارد که بر نقش تسهیل گری نهادهای عمومی در شبکه های همکاری تاکید می کند.

مدل سه سطحی فضای مشارکتی (خرد، میانی، کلان) که در این پژوهش طراحی شده است، می تواند به سیاست گذاران کمک کند تا بدانند برای بهبود مشارکت بنگاه ها در کدام سطح باید مداخله کنند. یافته های پژوهش نشان داد که ضعف در سطح میانی (ساختارهای سازمانی و فرآیندهای نهادی) مهم ترین مانع مشارکت بنگاه هاست.

۸. نتیجه گیری و پیشنهادها

پژوهش حاضر نشان داد که فضای مشارکتی CSR در تهران وضعیت مطلوبی ندارد و بنگاه های اقتصادی با موانع متعددی برای مشارکت مواجه هستند. بر اساس یافته های پژوهش، پنج بعد اصلی فضای مشارکتی شناسایی شدند که همگی تاثیر مثبت و معناداری بر مشارکت بنگاه ها دارند. نقش تسهیل گری شهرداری به عنوان یک متغیر تعدیلگر، رابطه بین فضای مشارکتی و مشارکت بنگاه ها را تقویت می کند.

۸-۱. پیشنهادهای اجرایی

نخست، اصلاح و توسعه سامانه سمات. افزودن ماژول همسان سازی هوشمند پروژه ها و بنگاه ها.

دوم، تدوین و تصویب بسته تشویقی پلکانی. در شورای اسلامی شهر تهران.

سوم، راه اندازی تابلوی افتخار مسئولیت اجتماعی. در سطح شهر.

چهارم، برگزاری دوره های آموزشی تخصصی. برای مدیران بنگاه های اقتصادی.

پنجم، ایجاد صندوق تضمین پرداخت پیمانکاران. برای پیمانکاران مشارکت کننده در CSR.

ششم، اولویت در پرداخت صورتحساب ها و مناقصات. برای پیمانکاران مشارکت کننده در CSR.

۸-۲. پیشنهادهای پژوهشی

نخست، بررسی تطبیقی الگوهای فضای مشارکتی. در کلان شهرهای ایران.

دوم، مطالعه تاثیر نظام های تشویقی مختلف. بر انگیزه مشارکت بنگاه ها.

سوم، طراحی و آزمون مدل بومی سامانه سمات ۲.

چهارم، بررسی عوامل موثر بر تداوم مشارکت بنگاه ها.

۸-۳. محدودیت های پژوهش

دسترسی محدود به داده های دقیق از عملکرد دبیرخانه مسئولیت اجتماعی و سامانه سمات، عدم امکان مصاحبه با مدیران شاغل در شهرداری، محدودیت زمانی (بازه شش ماهه)، و تمرکز صرف بر شهر تهران از محدودیت های این پژوهش است.

۹. منابع و مآخذ

منابع فارسی

• آشنانی داریانی، م.، احمدپور، ز.، & موسوی محب، س. م. (۱۴۰۴). شناسایی مولفه های مسئولیت اجتماعی مدیران شهرداری تهران. دومین کنفرانس ملی مدیریت و مهندسی ارزش.
• آقامیری، حمیده سادات. (۱۴۰۰). جایگاه مشارکت شهروندی در اقتصاد سبز شهری با تاکید بر امنیت غذایی. فصلنامه علمی توسعه پایدار محیط جغرافیایی، ۳(۴)، ۱۴۲-۱۵۵.
• بقالی اقدم، لیلا؛ صادقی، سیدکمال؛ نوبهار، الهام. (۱۴۰۴). مدل سازی شهر هوشمند تبریز در چشم انداز ۲۰۳۰. اقتصاد و برنامه ریزی شهری، ۶(۱)، ۵۸-۷۵.
• جلالی، س.، محمدی، ح.، & رضایی، ف. (۱۴۰۱). بررسی موانع مشارکت بنگاه های اقتصادی در مسئولیت اجتماعی شهری. مجله مطالعات توسعه اجتماعی، ۱۴(۳)، ۷۸-۹۵.
• حجازی جوشقانی، محسن. (۱۳۹۲). عوامل موثر بر مشارکت سرمایه گذاران بخش خصوصی در پروژه های توسعه شهری (نمونه موردی: پروژه های مشارکتی شهرداری مشهد). پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه فردوسی مشهد.
• رحمانی، محمد. (۱۴۰۲). اقتصاد سبز شهری: مروری بر اقدامات پایداری شهری برای توسعه شهرهای جدید. اولین همایش ملی شهرهای فردا، رشت.
• رستمی، فریبا. (۱۴۰۳). مروری بر مطالعات توسعه شهری از منظر توسعه پایدار.
• صالحی، اسماعیل؛ کریمی، سعید؛ حیدری، امید. (۱۴۰۲). ارزیابی جایگاه شاخص های اقتصادی در تحقق عدالت فضایی پارک ها و فضاهای سبز شهری. فصلنامه علمی پژوهش های بوم شناسی شهری، ۱۴(۳۲)، ۱۳۳-۱۴۶.
• عابدی، سمانه؛ خیری، فاطمه. (۱۳۹۹). ارزیابی اقتصادی احداث بام سبز در شهر تهران. محیط شناسی، ۴۶(۳)، ۴۷۹-۵۰۲.
• غفاری، م.، رحیمی، ع.، & کریمی، ن. (۱۴۰۰). شناسایی عوامل موثر بر مشارکت بخش خصوصی در پروژه های شهرداری تهران. فصلنامه مدیریت شهری، ۱۹(۶۲)، ۴۵-۶۸.
• کبیر، حامد و خاکنژادی، محسن و کیانیراد، اعظم و مرادیان، سارا. (۱۴۰۴). بررسی مروری اهمیت اقتصاد سبز و نقش آن در توسعه پایدار. شانزدهمین کنفرانس بین المللی حسابداری، مدیریت و نوآوری در کسب و کار، تهران.
• نظامنامه مسئولیت پذیری اجتماعی سازمان ها و بنگاه های اقتصادی شهر تهران (مصوب ۱۴۰۰ شورای اسلامی شهر تهران).
• دستورالعمل اجرایی ترویج مسئولیت پذیری اجتماعی سازمان ها و بنگاه های اقتصادی (سازمان خدمات اجتماعی شهرداری تهران).
• سند راهبردی مهار، کنترل و کاهش آسیب های اجتماعی شهر تهران (مصوب شورای اسلامی شهر تهران).
• قانون برنامه هفتم توسعه (۱۴۰۲-۱۴۰۶) – ماده ۵.
• منشور حقوق شهروندی (ابلاغی ۱۳۹۵).
• سیاست های کلی اقتصاد مقاومتی (ابلاغی ۱۳۹۲).

منابع انگلیسی

• Carroll, A. B. (1999). Corporate social responsibility: Evolution of a definitional construct. Business & Society, 38(3), 268-295.
• Freeman, R. E. (1984). Strategic management: A stakeholder approach. Boston: Pitman.
• Nicoletti, G., Scarpetta, S., & Boylaud, O. (2000). Summary indicators of product market regulation with an extension to employment protection legislation. OECD Economics Department Working Papers, No. 226.
• OECD. (2008). Handbook on Constructing Composite Indicators: Methodology and user guide. Paris: OECD Publishing.
• Porter, M. E., & Kramer, M. R. (2006). Strategy and society: The link between competitive advantage and corporate social responsibility. Harvard Business Review, 84(12), 78–92.
• Provan, K. G., & Kenis, P. (2008). Modes of network governance: Structure, management, and effectiveness. Journal of Public Administration Research and Theory, 18(2), 229-252.
• UN. (2015). Transforming Our World: The 2030 Agenda for Sustainable Development. New York: United Nations.
• World Bank. (2025). A Sustainable Cities Strategy for Ghana: Greener, Resilient, More Inclusive, and Prosperous Urban Growth. Washington, D.C.: World Bank Group.