نقش عطرها در بیماری پارکینسون

مقدمه

بیماری پارکینسون نوعی اختلال پیشرونده عصبی است که با کاهش فعالیت نورون های دوپامینرژیک و علائمی مانند کندی حرکت، سفتی عضلات و لرزش شناخته می شود. بااین حال، اختلال بویایی ممکن است سال ها پیش از علائم حرکتی بروز کند و به عنوان یکی از نشانگرهای زودهنگام این بیماری مطرح باشد. نزدیکی مسیرهای بویایی به دستگاه لیمبیک و ارتباط آن ها با حافظه، هیجان و رفتار نیز نشان می دهد که رایحه ها می توانند بر برخی عملکردهای مغز اثر بگذارند. به همین دلیل، نقش عطر در پارکینسون را باید از سه جنبه بررسی کرد: اختلال بویایی، آثار احتمالی ترکیبات معطر و خطر عطرهای غیراستاندارد.

تاثیر عطرها بر مغز و رفتار

مولکول های معطر پس از ورود به بینی، گیرنده های اپی تلیوم بویایی را تحریک می کنند. پیام های حاصل از این تحریک از طریق پیاز بویایی به بخش هایی از مغز، از جمله آمیگدال و سایر ساختارهای دستگاه لیمبیک، منتقل می شوند. این شبکه ها در تنظیم خلق وخو، حافظه، پاسخ به استرس و برخی عملکردهای رفتاری نقش دارند؛ بنابراین، رایحه ها ممکن است بر آرامش، اضطراب، خواب و تمرکز اثر بگذارند.

در یک مطالعه حیوانی، موش ها به مدت یک تا سه هفته در معرض ده نوع عطر طبیعی قرار گرفتند. نتایج نشان داد که برخی از این عطرها بر رفتار و فعالیت حرکتی موش ها اثر گذاشتند. همچنین پس از سه هفته، مقدار دوپامین، سروتونین و متابولیت های آن ها در بافت مغز کمی افزایش یافت، اما این تغییر از نظر آماری معنادار نبود. بنابراین، این یافته ها فقط می توانند نشانه ای اولیه از تاثیر احتمالی رایحه ها بر انتقال دهنده های عصبی باشند و هنوز نمی توان آن ها را دلیلی برای اثر درمانی عطر در انسان یا بیماران مبتلا به پارکینسون دانست.

ترکیبات معطر و ظرفیت احتمالی در پارکینسون

اسانس های گیاهی سرشار از ترکیبات فراری به نام مونوترپن ها هستند. موادی مانند لینالول، لیمونن، منتول و اوژنول در مطالعات آزمایشگاهی و حیوانی آثار آرام بخش، ضداضطراب، ضدالتهابی و آنتی اکسیدانی نشان داده اند. لینالول، که در گیاهانی مانند اسطوخودوس، ریحان و اکالیپتوس وجود دارد، به دلیل وزن مولکولی پایین و چربی دوستی می تواند از سد خونی مغزی عبور کند.

یافته های تجربی نشان می دهند که لینالول ممکن است با کاهش التهاب عصبی و استرس اکسیداتیو، مهار مسیر التهابی NF-κB، کاهش تولید سایتوکاین ها و گونه های فعال اکسیژن و حمایت از عملکرد میتوکندری، از سلول های عصبی محافظت کند. از آنجا که التهاب عصبی، اختلال میتوکندری و استرس اکسیداتیو در روند بیماری پارکینسون نقش دارند، این ترکیبات از نظر داروسازی مورد توجه قرار گرفته اند. بااین حال، هنوز شواهد بالینی کافی وجود ندارد که نشان دهد استفاده از عطر یا رایحه درمانی می تواند از پارکینسون پیشگیری کند، روند آن را متوقف سازد یا جایگزین درمان های دارویی شود.

عطر؛ ابزار حمایتی یا خطری برای سیستم عصبی؟

رایحه های طبیعی و استاندارد ممکن است از طریق کاهش اضطراب، بهبود خواب و ایجاد آرامش به کنترل برخی علائم غیرحرکتی پارکینسون و ارتقای کیفیت زندگی کمک کنند. همچنین آزمایش های بویایی می توانند در کنار ارزیابی های بالینی، برای شناسایی اختلال بویایی به کار روند؛ هرچند کاهش حس بویایی به تنهایی برای تشخیص پارکینسون کافی نیست.

از سوی دیگر، منشا طبیعی یک عطر لزوما به معنای زیست سازگاری یا بی خطر بودن آن نیست. مطالعات پیش بالینی روی مدل های حیوانی (موش) نشان داده اند که تماس مستقیم پوستی با برخی از این اسانس ها می تواند منجر به واکنش های التهابی، تجمع سلول های ایمنی، ضخیم شدن اپیدرم و ادم پوستی شود. این ناهمگونی در عوارض، به تفاوت های ساختاری در فرمولاسیون عطرها برمی گردد؛ برای نمونه، حضور ترکیباتی نظیر دی اتیل فتالات در این محصولات، ریسک بروز حساسیت های درماتولوژیک را به شدت افزایش می دهد. از این رو، برچسب طبیعی هرگز تضمین کننده ایمن بودن یک محصول نیست.

نتیجه گیری

ارتباط عطر با بیماری پارکینسون چندوجهی است. اختلال بویایی می تواند یکی از نشانه های زودهنگام بیماری باشد و برخی ترکیبات طبیعی، به ویژه لینالول، در مطالعات اولیه ظرفیت ضدالتهابی، آنتی اکسیدانی و نورومحافظتی نشان داده اند. رایحه های مناسب نیز ممکن است به کاهش اضطراب و بهبود خواب کمک کنند؛ اما تاکنون هیچ شواهد قطعی مبنی بر اثربخشی عطر یا رایحه درمانی در پیشگیری یا درمان پارکینسون ارائه نشده است.

Reference

1. da Silva PR, de Andrade JC, de Sousa NF, Ribeiro Portela AC, Oliveira Pires HF, Bezerra Remo MC, Alves DD, de Andrade HH, Dias AL, da Silva Stiebbe Salvadori MG, de Oliveira Golzio AM. Computational studies applied to linalool and citronellal derivatives against Alzheimer's and Parkinson's disorders: a review with experimental approach. Current Neuropharmacology. 2023 Apr 1;21(4):842-66.

2. Mohammed WB, Tarabzouni S, Bohlega S. Methanol-induced parkinsonism and cerebral vasculopathy due to perfume inhalation. BMJ Neurology Open. 2022 May 6;4(1):e000221.

3. Al Asmari AR, Idris MM. Properties and Effect of Ittar Perfume in Mice Behavior and Neurological Functions.

4. Merghany RM, Aboul Naser AF, Ezzat SM, Moustafa SF, El‐Sawi SA, Meselhy MR. Geranium oil, a plant‐derived essential oil, exhibits neuroprotective properties as a dietary intervention in a model of Parkinson's disease. Journal of the Science of Food and Agriculture. 2026 Jun;106(8):5072-84.