آیا مطمئنید پژوهش شما واقعا «نظریه داده بنیاد» است؟ | ۵ اشتباه رایج پژوهشگران در اجرای Grounded Theory

یکی از رایج ترین خطاها در پژوهش های کیفی این است که بسیاری از پژوهشگران تصور می کنند نظریه داده بنیاد (Grounded Theory) صرفا یک روش کدگذاری است؛ در حالی که هدف اصلی این رویکرد تولید نظریه ای است که مستقیما از دل داده های تجربی استخراج شود. این روش نخستین بار توسط گلیزر و اشتراوس (Glaser & Strauss) در سال ۱۹۶۷ معرفی شد و امروزه یکی از معتبرترین روش های پژوهش کیفی در علوم انسانی، مدیریت، آموزش، روان شناسی، پرستاری و علوم اجتماعی به شمار می رود. در نظریه داده بنیاد، پژوهشگر با یک نظریه از پیش تعیین شده وارد میدان نمی شود؛ بلکه با جمع آوری و تحلیل همزمان داده ها، مفاهیم، مقوله ها و روابط میان آنها را کشف می کند تا در نهایت به یک مدل یا نظریه تبیین کننده دست یابد.

ویژگی های کلیدی این رویکرد عبارتند از:

- جمع آوری و تحلیل همزمان داده ها

- نمونه گیری نظری

- مقایسه مستمر داده ها

- نگارش یادداشت های تحلیلی

- دستیابی به اشباع نظری

- ارائه یک نظریه یا مدل مفهومی مبتنی بر داده ها

۵ اشتباه رایج در اجرای نظریه داده بنیاد

۱- اشتباه گرفتن تحلیل مضمون با نظریه داده بنیاد

بسیاری از پژوهش ها پس از استخراج چند کد و چند مقوله، ادعا می کنند از نظریه داده بنیاد استفاده کرده اند؛ در حالی که خروجی نهایی این روش باید یک نظریه یا مدل مفهومیباشد، نه صرفا فهرستی از مضامین

۲- نمونه گیری فقط در ابتدای پژوهش

در نظریه داده بنیاد، نمونه گیری باید «نظری» باشد؛ یعنی انتخاب مشارکت کنندگان جدید بر اساس مفاهیمی که در جریان تحلیل شکل می گیرند، نه صرفا بر اساس یک برنامه از پیش تعیین شده

۳- توقف تحلیل قبل از اشباع نظری

پایان مصاحبه ها لزوما به معنای پایان پژوهش نیست. زمانی می توان جمع آوری داده ها را متوقف کرد که داده های جدید دیگر مفهوم یا مقوله تازه ای ایجاد نکنند

۴- حذف یادداشت های تحلیلی

یادداشت های تحلیلی (یا مموها) فقط یادداشت های شخصی نیستند؛ بلکه ستون فقرات فرایند نظریه پردازی هستند و به پژوهشگر کمک می کنند مسیر شکل گیری مفاهیم و روابط میان آنها را مستند کند

۵- انتخاب نادرست رویکرد نظریه داده بنیاد

امروزه سه رویکرد اصلی وجود دارد:

- رویکرد کلاسیک گلیزر

- رویکرد نظام مند اشتراوس و کوربین

- رویکرد ساخت گرای چارمز

هر یک مبانی فلسفی و مراحل اجرایی متفاوتی دارند؛ بنابراین انتخاب رویکرد باید آگاهانه و متناسب با هدف پژوهش انجام شود، نه صرفا بر اساس رایج بودن آن.

نکته کلیدی:

اگر خروجی پژوهش شما فقط چند کد، چند مقوله یا حتی چند مضمون باشد، احتمالا شما از تحلیل مضمون یا تحلیل محتوا استفاده کرده اید، نه نظریه داده بنیاد. ارزش واقعی Grounded Theory زمانی آشکار می شود که بتواند یک نظریه تبیین کننده درباره پدیده مورد مطالعه ارائه دهد.