گرندد تئوری یا تحلیل مضمون؟ دو مسیر متفاوت در پژوهش کیفی

یکی از رایجترین پرسش های دانشجویان و پژوهشگران حوزه مطالعات کیفی این است که تفاوت نظریه داده بنیاد (Grounded Theory) با تحلیل مضمون (Thematic Analysis) چیست؟ از آنجا که هر دو روش با داده های کیفی، مصاحبه و کدگذاری سروکار دارند، گاهی این تصور ایجاد می شود که تفاوت چندانی میان آنها وجود ندارد. درحالیکه اگرچه این دو رویکرد در برخی مراحل شباهت هایی دارند، اما از نظر هدف، منطق پژوهش، فرایند تحلیل و نوع خروجی، تفاوت های اساسی با یکدیگر دارند.

تفاوت از نقطه آغاز؛ هدف پژوهش

مهم ترین تفاوت گرندد تئوری و تحلیل مضمون در هدف نهایی پژوهش نهفته است.

در تحلیل مضمون، پژوهشگر به دنبال شناسایی، سازمان دهی و تفسیر الگوها یا مضامین موجود در داده ها است. خروجی این روش، مجموعه ای از مضامین و زیرمضامین است که به درک بهتر یک پدیده کمک می کنند. اما در گرندد تئوری، هدف فراتر از شناسایی مضامین است. پژوهشگر می کوشد روابط میان مفاهیم و مقوله ها را کشف کرده و در نهایت یک نظریه یا مدل مفهومی ارائه دهد که بتواند پدیده مورد مطالعه را تبیین کند. به بیان ساده، تحلیل مضمون می پرسد «چه مضامینی در داده ها وجود دارد؟»؛ اما گرندد تئوری می پرسد «این پدیده چگونه شکل می گیرد و چه فرایندی آن را توضیح می دهد؟».

تفاوت در سوال پژوهش

نوع سوال پژوهش نیز در انتخاب این دو روش نقش تعیین کننده ای دارد. تحلیل مضمون معمولا برای پرسش هایی مناسب است که هدف آنها توصیف تجربه ها، نگرش ها یا ادراک افراد باشد؛ مانند:

- تجربه دانشجویان از آموزش مجازی چیست؟

- مهمترین چالش های پرستاران در محیط کار چیست؟

در مقابل، گرندد تئوری برای پرسش های فرایندی و تبیینی مناسب تر است؛ مانند:

- فرایند سازگاری دانشجویان با آموزش مجازی چگونه شکل می گیرد؟

- معلمان چگونه با فشارهای شغلی کنار می آیند؟

بنابراین، اگر هدف پژوهش توصیف باشد، تحلیل مضمون انتخاب مناسبی است؛ اما اگر هدف تبیین یک فرایند یا تولید نظریه باشد، نظریه داده بنیاد گزینه مناسب تری خواهد بود.

تفاوت در نمونه گیری

یکی دیگر از تفاوت های مهم این دو روش، شیوه انتخاب مشارکت کنندگان است. در تحلیل مضمون، پژوهشگر معمولا از نمونه گیری هدفمند استفاده می کند و پیش از آغاز پژوهش، نمونه مورد نیاز خود را مشخص می سازد. اما در گرندد تئوری، علاوه بر نمونه گیری اولیه، از نمونه گیری نظری استفاده می شود. در این رویکرد، انتخاب مشارکت کنندگان جدید بر اساس نتایج تحلیل های اولیه انجام می شود تا مقوله ها تکمیل شوند و نظریه شکل بگیرد.

تفاوت در فرایند تحلیل

در هر دو روش، تحلیل با کدگذاری آغاز می شود، اما مسیر تحلیل یکسان نیست. در تحلیل مضمون، کدها به تدریج در قالب مضامین و زیرمضامین سازمان دهی می شوند و پژوهش در همین مرحله پایان می یابد. در گرندد تئوری، کدگذاری تنها نقطه شروع است. پژوهشگر پس از استخراج مفاهیم و مقوله ها، روابط میان آنها را بررسی می کند، مقوله هسته را شناسایی می کند و در نهایت نظریه ای منسجم درباره پدیده مورد مطالعه ارائه می دهد. به همین دلیل، تحلیل در گرندد تئوری معمولا پیچیده تر، زمان برتر و عمیق تر از تحلیل مضمون است

تفاوت در خروجی پژوهش

خروجی نهایی این دو رویکرد نیز متفاوت است. در تحلیل مضمون، محصول نهایی معمولا شامل چند مضمون اصلی و تعدادی زیرمضمون همراه با شواهد و نقل قول های مشارکت کنندگان است. اما در نظریه داده بنیاد، انتظار می رود پژوهشگر علاوه بر معرفی مقوله ها، مدلی مفهومی یا نظریه ای تبیین کننده ارائه دهد که روابط میان مقوله ها را نشان دهد و بتواند فرایند مورد مطالعه را توضیح دهد. به همین دلیل، اگر خروجی پژوهش تنها شامل چند مضمون باشد، نمی توان آن را پژوهشی مبتنی بر نظریه داده بنیاد دانست.

آیا کدگذاری در این دو روش یکسان است؟

هر دو روش از کدگذاری استفاده می کنند، اما نقش کدگذاری در آنها متفاوت است. در تحلیل مضمون، کدگذاری ابزاری برای شناسایی مضامین است؛ در حالی که در گرندد تئوری، کدگذاری ابزاری برای نظریه پردازی محسوب می شود. به عبارت دیگر، در گرندد تئوری، کدها به مفاهیم، مفاهیم به مقوله ها و مقوله ها به نظریه تبدیل می شوند.

کدام روش را انتخاب کنیم؟

انتخاب میان تحلیل مضمون و گرندد تئوری باید بر اساس هدف پژوهش انجام شود، نه صرفا علاقه پژوهشگر یا رایج بودن یک روش. اگر قصد دارید تجربه ها، دیدگاه ها یا ادراک افراد را شناسایی و توصیف کنید، تحلیل مضمون انتخابی مناسب و کارآمد است. اما اگر هدف شما کشف یک فرایند، تبیین روابط میان مفاهیم و ارائه مدلی نظری درباره یک پدیده است، نظریه داده بنیاد انتخاب مناسب تری خواهد بود.

نکته پایانی

اگرچه تحلیل مضمون و نظریه داده بنیاد هر دو از مهم ترین رویکردهای پژوهش کیفی هستند و در استفاده از مصاحبه و کدگذاری شباهت هایی دارند، اما تفاوت آنها در هدف، منطق تحلیل و نوع خروجی بسیار اساسی است. تحلیل مضمون به دنبال کشف و توصیف مضامین است، در حالی که نظریه داده بنیاد با عبور از مرحله کدگذاری و مقوله بندی، تلاش می کند نظریه ای برآمده از داده ها ارائه دهد. از اینرو، انتخاب هر یک از این دو روش باید بر اساس سوال پژوهش و هدف مطالعه صورت گیرد، نه صرفا بر مبنای شباهت ظاهری مراحل تحلیل.