اقدام پژوهی و شیوه انجام آن

اقدام پژوهی (Action Research) یکی از رویکردهای پژوهش کاربردی است که با هدف شناسایی، تحلیل و حل مسائل واقعی محیط کار یا آموزش، توسط افرادی که خود در آن موقعیت حضور دارند، انجام می شود. در این روش، پژوهشگر صرفا ناظر پدیده نیست، بلکه به عنوان عضوی از محیط پژوهش، در فرایند ایجاد تغییر، اجرای راهکارها و ارزیابی نتایج مشارکت فعال دارد. به همین دلیل، اقدام پژوهی را «پژوهش برای عمل و در عمل» نیز می نامند. این رویکرد نخستین بار توسط کورت لوین[1] در دهه 1940 معرفی شد و سپس در حوزه های آموزش، مدیریت، پرستاری، علوم اجتماعی و سلامت گسترش یافت. امروزه اقدام پژوهی یکی از رایج ترین روش های پژوهش برای بهبود عملکرد حرفه ای، ارتقای کیفیت آموزش و حل مسائل سازمانی به شمار می رود.

ویژگی های اقدام پژوهی

اقدام پژوهی دارای ویژگی هایی است که آن را از سایر روش های پژوهش متمایز می کند:

· مسئله محور و مبتنی بر نیازهای واقعی محیط است.

· پژوهشگر و مشارکت کنندگان در فرایند پژوهش همکاری فعال دارند.

· هدف اصلی، ایجاد تغییر و بهبود وضعیت موجود است.

· پژوهش به صورت چرخه ای و تکرارشونده انجام می شود.

· نتایج آن بیشتر برای همان محیط یا سازمان کاربرد دارد تا تعمیم به سایر جوامع.

مراحل انجام اقدام پژوهی

اگرچه الگوهای مختلفی برای اقدام پژوهی ارائه شده است، اما بیشتر آن ها بر یک چرخه منظم شامل پنج مرحله اصلی تاکید دارند.

1- شناسایی و تعریف مسئله

نخستین گام، شناسایی دقیق مسئله یا مشکلی است که در محیط واقعی وجود دارد. این مسئله معمولا از طریق مشاهده، تجربه حرفه ای، بررسی عملکرد، گفت وگو با ذی نفعان یا تحلیل اسناد مشخص می شود. در این مرحله، پژوهشگر تلاش می کند ابعاد مسئله، علل احتمالی و پیامدهای آن را به طور دقیق توصیف کند.

2- گردآوری اطلاعات و تحلیل وضعیت موجود

پس از تعیین مسئله، داده های لازم برای شناخت بهتر آن جمع آوری می شوند. ابزارهای رایج شامل مشاهده، مصاحبه، پرسشنامه، بررسی اسناد، یادداشت های میدانی و ثبت وقایع هستند. تحلیل این داده ها به پژوهشگر کمک می کند تا عوامل موثر بر ایجاد مسئله را شناسایی کرده و تصویری روشن از وضعیت موجود به دست آورد.

3- طراحی و اجرای برنامه عملی

بر اساس یافته های مرحله قبل، راهکار یا برنامه ای برای رفع مشکل طراحی می شود. این برنامه باید واقع بینانه، قابل اجرا و متناسب با شرایط محیط باشد. سپس پژوهشگر آن را در محیط واقعی اجرا می کند و روند اجرا را به دقت ثبت و مستندسازی می کند.

4- مشاهده و ارزیابی نتایج

پس از اجرای برنامه، تغییرات ایجادشده مورد بررسی قرار می گیرد. پژوهشگر با استفاده از همان ابزارهای گردآوری داده یا ابزارهای تکمیلی، میزان اثربخشی اقدامات انجام شده را ارزیابی می کند و مشخص می سازد که تا چه اندازه اهداف موردنظر تحقق یافته اند.

5- بازاندیشی و اصلاح

مرحله پایانی اقدام پژوهی، بازاندیشی است. در این مرحله پژوهشگر نتایج را تحلیل می کند، نقاط قوت و ضعف برنامه را می سنجد و درباره ادامه، اصلاح یا تکرار چرخه پژوهش تصمیم می گیرد. در صورت نیاز، چرخه اقدام پژوهی دوباره با برنامه ای اصلاح شده اجرا می شود. به همین دلیل، اقدام پژوهی ماهیتی چرخه ای و مستمر دارد.

ابزارهای گردآوری داده

در اقدام پژوهی، بسته به ماهیت مسئله، می توان از ابزارهای مختلفی استفاده کرد، از جمله:

· مشاهده مستقیم و مشارکتی

· مصاحبه نیمه ساختاریافته

· پرسشنامه

· یادداشت های میدانی

· بررسی اسناد و مدارک

· گزارش عملکرد و ثبت وقایع

· بازخورد مشارکت کنندگان

استفاده همزمان از چند ابزار موجب افزایش اعتبار یافته ها می شود.

معیارهای اعتبار

برای افزایش اعتمادپذیری نتایج اقدام پژوهی، معمولا از راهکارهایی مانند مثلث سازی داده ها، مشارکت فعال ذی نفعان، ثبت دقیق فرایند پژوهش، بازبینی نتایج توسط مشارکت کنندگان و مستندسازی کامل تصمیم ها استفاده می شود. این اقدامات موجب می شود یافته ها از اعتبار و قابلیت اتکای بیشتری برخوردار باشند.

مزایا و محدودیت های اقدام پژوهی

از مهمترین مزایای اقدام پژوهی می توان به حل مسائل واقعی، بهبود عملکرد حرفه ای، مشارکت فعال افراد، ایجاد یادگیری سازمانی و امکان اصلاح مستمر فرایندها اشاره کرد. در مقابل، زمان بر بودن اجرای چرخه های پژوهش، دشواری تعمیم نتایج به سایر محیط ها، احتمال سوگیری پژوهشگر به دلیل مشارکت مستقیم و وابستگی موفقیت پژوهش به همکاری افراد از مهم ترین محدودیت های آن به شمار می روند.

جمع بندی

اقدام پژوهی رویکردی نظام مند برای حل مسائل عملی و بهبود مستمر عملکرد است که پژوهشگر را از یک مشاهده گر منفعل به یک عامل تغییر تبدیل می کند. این روش به ویژه در آموزش، مدیریت، علوم پزشکی، پرستاری و سایر حرفه های کاربردی جایگاه ویژه ای دارد؛ زیرا ضمن تولید دانش، به بهبود مستقیم کیفیت عملکرد در محیط واقعی نیز منجر می شود.

[1] Kurt Lewin