بازاندیشی شاخص های نوین تاب آوری شهری در پرتو پارادایم های نوظهور بحران های شهری

بازاندیشی شاخص های نوین تاب آوری شهری در پرتو پارادایم های نوظهور بحران های شهری

از سنجش مقاومت تا ارزیابی ظرفیت تطبیق هوشمند

شتاب فزاینده شهرنشینی، تغییرات اقلیمی، توسعه فناوری های دیجیتال، گسترش مخاطرات سایبری، همه گیری های جهانی و ظهور بحران های مرکب، مفهوم تاب آوری شهری را وارد مرحله ای جدید از تحول نظری و کاربردی کرده است. در حالی که نسل نخست شاخص های تاب آوری عمدتا بر کاهش آسیب پذیری و بازیابی پس از بحران تمرکز داشتند، نسل جدید این شاخص ها به ظرفیت شهرها برای پیش بینی، یادگیری، انطباق و تحول در برابر مخاطرات پیچیده می پردازند. این یادداشت علمی با رویکردی تحلیلی، ضمن مرور تحول پارادایمی مفهوم تاب آوری شهری، چارچوبی نوین برای بازاندیشی شاخص های ارزیابی تاب آوری در شهرهای آینده ارائه می کند.

تاب آوری شهری طی دو دهه گذشته به یکی از مهم ترین مفاهیم در ادبیات برنامه ریزی شهری، مدیریت بحران و توسعه پایدار تبدیل شده است. با این حال، بخش قابل توجهی از شاخص های مورد استفاده در ارزیابی تاب آوری همچنان بر مبنای الگوهای کلاسیک مدیریت بحران طراحی شده اند؛ الگویی که بحران را یک رویداد منفرد، قابل پیش بینی و با مرزهای مشخص تلقی می کند. در مقابل، شهرهای معاصر با بحران هایی مواجه اند که دارای ویژگی هایی نظیر عدم قطعیت، پیچیدگی، هم زمانی مخاطرات و وابستگی متقابل سامانه های شهری هستند. در چنین شرایطی، اتکای صرف به شاخص هایی مانند استحکام زیرساخت، ظرفیت امدادرسانی یا سرعت بازسازی، دیگر تصویر کاملی از میزان تاب آوری شهر ارائه نمی دهد (Meerow et al., 2016).

ادبیات جدید تاب آوری شهری نشان می دهد که مفهوم تاب آوری از یک ویژگی صرفا فیزیکی به ظرفیتی چندبعدی برای «انطباق»، «یادگیری» و «تحول» تغییر یافته است. این تغییر، ریشه در نظریه سامانه های پیچیده، حکمرانی تطبیقی و رویکردهای تحول آفرین دارد؛ جایی که شهر نه مجموعه ای از زیرساخت ها، بلکه شبکه ای پویا از تعاملات اجتماعی، اقتصادی، فناورانه و زیست محیطی تلقی می شود (Sharifi, 2021).

از منظر پارادایمی، می توان چهار نسل از شاخص های تاب آوری شهری را از یکدیگر متمایز کرد. نسل نخست بر مقاومت کالبدی و کاهش خسارات متمرکز بود. نسل دوم ابعاد اجتماعی، اقتصادی و نهادی را نیز وارد ارزیابی کرد. نسل سوم بر حکمرانی، مشارکت ذی نفعان و ظرفیت یادگیری تاکید داشت. اما نسل چهارم که در سال های اخیر مورد توجه قرار گرفته است، بر توانایی شهر در پیش بینی، انطباق هوشمند و تحول ساختاری در برابر بحران های آینده تمرکز دارد (UNDRR, 2022).

در این پارادایم جدید، شاخص های سنتی جای خود را به شاخص هایی داده اند که ماهیتی پویا، داده محور و آینده نگر دارند. نخستین شاخص، ظرفیت پیش بینی و آینده نگری شهری است. شهری تاب آور تلقی می شود که بتواند از طریق تحلیل داده های بزرگ، هوش مصنوعی، سناریونویسی و پایش مستمر، مخاطرات نوظهور را پیش از تبدیل شدن به بحران شناسایی کند. بنابراین، میزان بهره گیری از سامانه های پیش بینی و هشدار هوشمند به یکی از مهم ترین شاخص های ارزیابی تاب آوری تبدیل شده است.

دومین شاخص، تاب آوری دیجیتال است. وابستگی روزافزون خدمات شهری به فناوری های دیجیتال موجب شده است که امنیت سایبری، تداوم عملکرد سامانه های هوشمند، قابلیت بازیابی داده ها و حفاظت از زیرساخت های اطلاعاتی، بخشی جدایی ناپذیر از تاب آوری شهری محسوب شوند. تجربه حملات سایبری به زیرساخت های حیاتی در سال های اخیر نشان داده است که اختلال دیجیتال می تواند پیامدهایی هم سنگ مخاطرات طبیعی ایجاد کند.

شاخص سوم، ظرفیت حکمرانی شبکه ای و مشارکتی است. پژوهش های اخیر نشان می دهند که کیفیت تعامل میان دولت محلی، شهروندان، بخش خصوصی، دانشگاه ها و سازمان های مردم نهاد، تاثیر مستقیمی بر توانایی شهر در مدیریت بحران های پیچیده دارد. در نتیجه، میزان مشارکت اجتماعی، شفافیت تصمیم گیری، دسترسی آزاد به اطلاعات و انعطاف پذیری نهادی، به شاخص های کلیدی تاب آوری تبدیل شده اند (Feldmeyer et al., 2020).

چهارمین شاخص، عدالت تاب آوری است. امروزه صرف افزایش ظرفیت مقابله با بحران کافی نیست، بلکه باید بررسی شود که منافع ناشی از سیاست های تاب آوری چگونه میان گروه های مختلف اجتماعی توزیع می شود. اگر سیاست های تاب آوری منجر به تشدید نابرابری های فضایی یا حذف گروه های آسیب پذیر شوند، نمی توان آن شهر را واقعا تاب آور دانست. از این رو، عدالت فضایی، برابری در دسترسی به خدمات و حمایت از گروه های آسیب پذیر به معیارهای مهم ارزیابی تبدیل شده اند.

شاخص پنجم، ظرفیت یادگیری و نوآوری سازمانی است. شهرهای آینده باید بتوانند از تجربه بحران های گذشته درس بگیرند، سیاست های خود را بازنگری کنند و از طریق یادگیری مستمر، آمادگی خود را افزایش دهند. بنابراین، وجود سامانه های مدیریت دانش، ارزیابی عملکرد، ثبت تجربیات و آموزش مستمر مدیران و شهروندان، از شاخص های مهم نسل جدید تاب آوری محسوب می شود.

در کنار این موارد، تاب آوری اقلیمی، تاب آوری زنجیره تامین، امنیت انرژی، سلامت عمومی، انعطاف اقتصادی و کیفیت سرمایه اجتماعی نیز به عنوان مولفه های مکمل در ادبیات جدید مورد توجه قرار گرفته اند. وجه مشترک تمامی این شاخص ها آن است که برخلاف رویکردهای گذشته، صرفا وضعیت موجود را اندازه گیری نمی کنند، بلکه ظرفیت تحول آینده شهر را نیز ارزیابی می کنند.

بر این اساس، می توان استدلال کرد که ارزیابی تاب آوری شهری در دهه آینده باید از رویکرد «اندازه گیری مقاومت» به سمت «اندازه گیری ظرفیت تحول» حرکت کند. این تغییر پارادایم مستلزم طراحی شاخص هایی است که بتوانند تعامل میان فناوری، حکمرانی، محیط زیست، اقتصاد و سرمایه اجتماعی را به صورت یکپارچه ارزیابی کنند. در چنین چارچوبی، بهره گیری از داده های بلادرنگ، هوش مصنوعی، دوقلوهای دیجیتال شهری (Digital Twins)، تحلیل شبکه های پیچیده و سامانه های پشتیبان تصمیم، نقش تعیین کننده ای در سنجش تاب آوری خواهند داشت.

در جمع بندی می توان گفت که آینده پژوهش های تاب آوری شهری نه در افزایش تعداد شاخص ها، بلکه در بازتعریف فلسفه طراحی آن ها نهفته است. شهرهای آینده نیازمند شاخص هایی هستند که بتوانند ظرفیت پیش بینی، انطباق، یادگیری و تحول را هم زمان اندازه گیری کنند. از این منظر، پیشنهاد می شود چارچوب های ارزیابی آینده از مدل های چندسطحی، داده محور و پویا بهره گیرند و ابعاد فناورانه، نهادی، اجتماعی و زیست محیطی را به صورت یکپارچه در نظر بگیرند. چنین رویکردی می تواند مبنای توسعه نسل جدید شاخص های تاب آوری شهری باشد و افق تازه ای را برای سیاست گذاری شهری، برنامه ریزی راهبردی و مدیریت بحران در شهرهای هوشمند آینده فراهم سازد.

 

منابع:

Feldmeyer, D., Wilden, D., Kind, C., & Birkmann, J. (2020). Disentangling urban resilience: A review of current approaches in urban planning. Journal of Planning Literature, 35(2), 104–116.

Meerow, S., Newell, J. P., & Stults, M. (2016). Defining urban resilience: A review. Landscape and Urban Planning, 147, 38–49.

Sharifi, A. (2021). Urban resilience assessment: Mapping knowledge structure and trends. Sustainability, 13(11), 5918.

United Nations Office for Disaster Risk Reduction. (2022). Global Assessment Report on Disaster Risk Reduction 2022: Our World at Risk—Transforming Governance for a Resilient Future. Geneva: UNDRR.