روش های گردآوری داده در پژوهش کیفی

گردآوری داده ها، قلب هر پژوهش کیفی است. ارزش و اعتبار یافته های یک مطالعه کیفی تا حد زیادی به این بستگی دارد که پژوهشگر چگونه داده های مورد نیاز خود را گردآوری کرده باشد. برخلاف پژوهش های کمی که داده ها اغلب به صورت عددی و از طریق ابزارهای استاندارد جمع آوری می شوند، در پژوهش کیفی داده ها عمدتا ماهیتی توصیفی دارند و از تجربه ها، روایت ها، رفتارها، تعاملات و اسناد شکل می گیرند. ازاین رو، انتخاب روش مناسب گردآوری داده یکی از مهمترین تصمیم های روش شناختی پژوهشگر محسوب می شود. در پژوهش کیفی، هیچ روشی ذاتا بر دیگری برتری ندارد. انتخاب روش باید بر اساس سوال پژوهش، ماهیت پدیده مورد مطالعه، ویژگی های مشارکت کنندگان، شرایط میدان پژوهش و رویکرد روش شناختی انجام شود. گاهی یک روش به تنهایی پاسخگوی نیاز پژوهشگر است و گاهی نیز استفاده همزمان از چند روش، تصویر کامل تری از پدیده مورد مطالعه ارائه می دهد.

مصاحبه

مصاحبه متداول ترین روش گردآوری داده در پژوهش های کیفی است. این روش زمانی کاربرد دارد که پژوهشگر بخواهد تجربه ها، احساسات، نگرش ها، باورها یا تفسیر افراد را درباره یک پدیده درک کند. در مصاحبه، داده ها از طریق گفت وگوی مستقیم با مشارکت کنندگان گردآوری می شوند و پژوهشگر تلاش می کند به لایه های عمیق تر تجربه های آنان دست یابد. مصاحبه می تواند ساختاریافته، نیمه ساختاریافته یا بدون ساختار باشد و انتخاب هر یک به اهداف پژوهش بستگی دارد. از مهمترین مزیت های مصاحبه، امکان دسترسی به داده هایی است که از طریق مشاهده یا اسناد قابل دستیابی نیستند.

مشاهده

در برخی مطالعات، آنچه افراد انجام می دهند از آنچه درباره آن صحبت می کنند اهمیت بیشتری دارد. در چنین شرایطی، مشاهده یکی از مناسب ترین روش های گردآوری داده است. پژوهشگر با حضور در محیط طبیعی، رفتارها، تعاملات، رویدادها و ویژگی های محیط را ثبت می کند. مشاهده ممکن است مشارکتی یا غیرمشارکتی باشد و بسته به هدف پژوهش، آشکار یا پنهان انجام شود. این روش به پژوهشگر امکان می دهد واقعیت های اجتماعی را در بستر واقعی خود بررسی کند و داده هایی به دست آورد که در گفتگوها آشکار نمی شوند.

گروه کانونی

گروه کانونی [1] روشی است که در آن چند نفر با ویژگی های مشترک درباره موضوعی مشخص به بحث می پردازند. در این روش، تعامل میان اعضای گروه خود به تولید داده تبدیل می شود. برخلاف مصاحبه فردی، در گروه کانونی دیدگاه ها در جریان گفت وگو شکل می گیرند، تکمیل می شوند یا حتی به چالش کشیده می شوند. این روش برای بررسی نگرش های جمعی، باورهای مشترک، نیازسنجی و تولید ایده های جدید بسیار کاربرد دارد.

تحلیل اسناد و مدارک

همه داده های کیفی از طریق ارتباط مستقیم با افراد گردآوری نمی شوند. اسناد مکتوب، گزارش ها، قوانین، آیین نامه ها، نامه ها، خاطرات، تصاویر، فایل های صوتی و تصویری، محتوای رسانه ها و حتی شبکه های اجتماعی می توانند منابع ارزشمندی برای پژوهش کیفی باشند. تحلیل اسناد زمانی اهمیت بیشتری پیدا می کند که پژوهشگر بخواهد تغییرات یک پدیده را در طول زمان بررسی کند یا امکان دسترسی مستقیم به مشارکت کنندگان وجود نداشته باشد.

یادداشت های میدانی

حضور پژوهشگر در میدان تحقیق همواره با مشاهده نکاتی همراه است که در فایل صوتی مصاحبه یا متن اسناد ثبت نمی شوند. یادداشت های میدانی ابزاری برای ثبت این مشاهدات هستند. این یادداشت ها ممکن است شامل توصیف محیط، رفتارهای غیرکلامی، شرایط اجرای پژوهش، برداشت های اولیه پژوهشگر یا ایده هایی برای تحلیل داده ها باشند. ثبت منظم یادداشت های میدانی به پژوهشگر کمک می کند زمینه شکل گیری داده ها را بهتر درک کند و در مرحله تحلیل، تفسیر دقیق تری از یافته ها ارائه دهد.

مثلث سازی یا استفاده همزمان از چند روش

در بسیاری از مطالعات کیفی، پژوهشگر تنها به یک روش گردآوری داده اکتفا نمی کند. ترکیب مصاحبه، مشاهده، تحلیل اسناد یا سایر روش ها موجب می شود ابعاد مختلف یک پدیده از زوایای متفاوت بررسی شوند. این رویکرد که با عنوان مثلث سازی یا تثلیث[2] شناخته می شود، علاوه بر غنی تر شدن داده ها، اعتبار یافته های پژوهش را نیز افزایش می دهد.

چگونه روش مناسب را انتخاب کنیم؟

انتخاب روش گردآوری داده باید پاسخی به این پرسش باشد که «برای پاسخ دادن به سوال پژوهش، چه نوع اطلاعاتی مورد نیاز است؟». اگر هدف، شناخت تجربه های افراد باشد، مصاحبه انتخاب مناسبی است. اگر رفتار واقعی افراد اهمیت داشته باشد، مشاهده کارآمدتر خواهد بود. در مطالعات سیاست گذاری یا تاریخی، تحلیل اسناد نقش پررنگ تری پیدا می کند و زمانی که تعامل میان افراد اهمیت دارد، گروه کانونی گزینه مناسبی خواهد بود.

جمع بندی

روش های گردآوری داده در پژوهش کیفی، ابزارهایی برای فهم عمیق پدیده های انسانی و اجتماعی هستند. هر روش نقاط قوت و محدودیت های خاص خود را دارد و هیچ یک به تنهایی برای همه پژوهش ها مناسب نیست. انتخاب آگاهانه روش گردآوری داده، نخستین گام برای دستیابی به داده هایی غنی، معتبر و معنادار است و کیفیت تحلیل و یافته های پژوهش را به طور مستقیم تحت تاثیر قرار می دهد.

[1]Focus Group

[2] Triangulation