نوآوری محله محور: تجلی مسئولیت اجتماعی در مراکز خدمات اجتماعی مثبت زندگی

_{نوآوری محله محور: تجلی مسئولیت اجتماعی در مراکز خدمات اجتماعی مثبت زندگی}

به قلم جواد طلسچی یکتا – بنیانگذار رسانه تاب آوری ایران

چکیده در دهه های اخیر، تغییر پارادایم خدمات اجتماعی از رویکردهای متمرکز و دیوان سالارانه به سمت رویکردهای غیرمتمرکز، اجتماع محور و مبتنی بر مشارکت های محلی، به یک ضرورت جهانی تبدیل شده است.

در ایران، راه اندازی «مراکز خدمات بهزیستی (+زندگی)» از سال ۱۳۹۸، با هدف دسترسی پذیری، توزیع عادلانه خدمات و محله محوری، گامی مهم در این راستا محسوب می شود.

مقاله حاضر به بررسی نقش و جایگاه «نوآوری محله محور» به عنوان بازوی اجرایی «مسئولیت اجتماعی» (Social Responsibility) در این مراکز می پردازد.

با بهره گیری از ادبیات روز جهانی در حوزه نوآوری اجتماعی و بررسی اسناد و تجربیات داخلی سازمان بهزیستی کشور، این مقاله تبیین می کند که چگونه مراکز مثبت زندگی می توانند از یک صرفا «درگاه خدمات اداری» به «کانون های پویای نوآوری اجتماعی محله» ارتقا یابند.

مقدمه

توسعه پایدار شهری و ارتقای کیفیت زندگی شهروندان، نیازمند مداخلات موثر اجتماعی است. در نظام های رفاهی نوین، دولت ها به تنهایی قادر به پاسخگویی به پیچیدگی های مسائل اجتماعی در سطح خرد (محلات) نیستند. از این رو، مفهوم مسئولیت اجتماعی فراتر از شرکت های تجاری (CSR) به سازمان های مردم نهاد، نهادهای مدنی و ارائه دهندگان خدمات اجتماعی بسط یافته است.

در ساختار رفاهی ایران، مراکز مثبت زندگی (Positive Life Centers) که توسط سازمان بهزیستی و با مشارکت بخش غیردولتی تاسیس شده اند، نماد بارز برون سپاری و تمرکززدایی خدمات اجتماعی هستند.

این مراکز که مبتنی بر فناوری اطلاعات و با رویکرد محله محور (Neighborhood-based) طراحی شده اند، ظرفیت بی نظیری برای ایجاد تغییرات مثبت اجتماعی دارند. با این حال، ایفای کامل مسئولیت اجتماعی این مراکز در قبال جامعه هدف (مددجویان، زنان سرپرست خانوار، سالمندان و افراد دارای معلولیت) مستلزم گذر از رویکردهای سنتی مددکاری و اتخاذ رویکرد نوآوری اجتماعی (Social Innovation) است.

چارچوب نظری و مفاهیم بنیادین

مسئولیت اجتماعی در حوزه خدمات انسانی

مسئولیت اجتماعی در مددکاری و خدمات اجتماعی به معنای تعهد اخلاقی و عملی برای ارتقای عدالت اجتماعی، حقوق بشر و توانمندسازی اقشار آسیب پذیر است.

برخلاف مسئولیت شرکتی که اغلب با هدف بهبود تصویر برند انجام می شود، در مراکز خدمات اجتماعی، مسئولیت اجتماعی ذات و فلسفه وجودی سازمان است. این تعهد نیازمند پاسخگویی دقیق به نیازهای متغیر جامعه محلی است.

نوآوری اجتماعی و نوآوری محله محور

بر اساس تعاریف بین المللی (مانند آثار Phills و همکاران)، نوآوری اجتماعی شامل فرآیندها، محصولات و خدمات جدیدی است که به شیوه ای موثرتر، کارآمدتر و پایدارتر از راهکارهای موجود، به حل مسائل اجتماعی می پردازند.

نوآوری محله محور، زیرمجموعه ای از این مفهوم است که بر پایه پتانسیل ها، دارایی ها و چالش های یک محله خاص شکل می گیرد. این نوع نوآوری بر مشارکت مستقیم ساکنان (به عنوان ذی نفعان اصلی)، استفاده از منابع محلی و ایجاد شبکه های همکاری محلی تاکید دارد.

مراکز مثبت زندگی: بستر نوآوری در ایران

طرح راه اندازی مراکز مثبت زندگی با هدف ارائه ۲۲ نوع خدمت سطح یک بهزیستی (مانند تشکیل پرونده، بازدید منزل، غربالگری ها و ارجاعات) در بستر الکترونیک و در نزدیک ترین مکان به محل سکونت مددجویان آغاز شد.

اصل بنیادین این طرح، «محله محوری» و «خانواده محوری» است. با وجود بیش از ۲۵۰۰ مرکز در سراسر کشور، این شبکه گسترده می تواند به عنوان موتور محرک نوآوری های اجتماعی در مقیاس محلی عمل کند.

تلاقی نوآوری محله محور و مسئولیت اجتماعی در مراکز مثبت زندگی

چرا نوآوری محله محور برای مراکز مثبت زندگی یک مسئولیت اجتماعی است؟

بررسی های مرکز پژوهش های مجلس و سایر ارزیابی های نهادی نشان می دهد که تمرکز صرف بر انجام امور اداری و ثبت اطلاعات در سامانه، نمی تواند به تنهایی منجر به توانمندسازی پایدار مددجویان شود. تحقق مسئولیت اجتماعی نیازمند رویکردی نوآورانه است که در ابعاد زیر تجلی می یابد:

از پاسخگویی انفعالی به کنشگری پیشگیرانه

رویکرد سنتی، منتظر مراجعه مددجو یا بروز بحران می ماند. اما نوآوری محله محور ایجاب می کند که مرکز مثبت زندگی با شناخت دقیق از بافت دموگرافیک و فرهنگی محله خود، مسائل را پیش از تبدیل شدن به بحران شناسایی کند.

طراحی پویش های آگاه سازی متناسب با زبان و فرهنگ همان محله، نمونه ای از این نوآوری است.

بهره گیری از ظرفیت های پنهان محله (دارایی مبنا)

در رویکرد نوآورانه، محله صرفا جغرافیا نیست، بلکه شبکه ای از منابع است.

مسئولیت اجتماعی مرکز مثبت زندگی ایجاب می کند که به جای اتکای صرف به یارانه های دولتی (که همواره با محدودیت مواجهند)، شبکه ای از خیرین محلی، کسب وکارهای همسایه (در قالب CSR آن ها)، معتمدین محلی و حتی مساجد و مدارس را برای حمایت از جامعه هدف بسیج کند.

به عنوان مثال، طرح اخیر سازمان بهزیستی با عنوان طرح «سلام» (SALAM Initiative) که با هدف تبدیل مدارس در شیفت عصر به پایگاه های محلی برای ارائه خدمات اجتماعی و توانبخشی با همکاری مراکز مثبت زندگی تدوین شده است، نمونه بارزی از یک نوآوری هم افزا در سطح محله است.

طراحی خدمات شخصی سازی شده و زمینه مند

نیازهای یک زن سرپرست خانوار در محله ای حاشیه نشین در کلان شهر، با نیازهای مشابه در یک روستای دورافتاده متفاوت است. پژوهش ها (مانند مطالعات کیفیت زندگی اقشار آسیب پذیر) نشان می دهد که علاوه بر نیازهای مادی، نیازهای معنوی، ارتباطی و اجتماعی نیز در کیفیت زندگی بسیار موثرند. نوآوری محله محور به مددکاران این مراکز اجازه می دهد تا برنامه های کمکی (Care Plans) را فراتر از دستورالعمل های خشک اداری و دقیقا منطبق بر واقعیات زندگی فرد در آن محله خاص طراحی کنند.

تسهیل گری ارتباطات اجتماعی و احیای هویت محله ای

کاهش انسجام اجتماعی در زندگی شهری مدرن، یکی از ریشه های بسیاری از آسیب هاست. مراکز مثبت زندگی می توانند با ایجاد گروه های خودیار محلی (مثلا گروه مادران دارای کودک دارای معلولیت در یک محله) به عنوان کاتالیزور ارتباطات اجتماعی عمل کنند. این امر ضمن کاهش احساس انزوا، سرمایه اجتماعی محله را افزایش می دهد.

چالش ها و موانع پیش روی نوآوری در مراکز مثبت زندگی

علیرغم پتانسیل های بالا، تحقق نوآوری محله محور به عنوان یک مسئولیت اجتماعی در این مراکز با چالش هایی روبروست:

1. غلبه رویکرد دیوان سالارانه و کمی گرایی: ارزیابی عملکرد مراکز غالبا بر اساس تعداد پرونده های ثبت شده و بازدیدهای انجام شده است تا اثربخشی واقعی و تغییرات کیفی ایجاد شده در زندگی افراد. این امر انگیزه را برای نوآوری (که زمان بر و کیفی است) کاهش می دهد.
2. نقص در فرآیند مددکاری اجتماعی: در برخی موارد، مددکاران این مراکز صرفا مکلف به شناسایی و ثبت مسائل هستند و ابزار یا الزام قانونی کافی برای مداخله و رفع کامل مشکل (به دلیل محدودیت منابع) ندارند.
3. چالش های تامین مالی (اقتصاد مراکز): تاخیر در پرداخت یارانه ها و وابستگی شدید به بودجه های دولتی، تاب آوری اقتصادی مراکز را کاهش داده و تمرکز آن ها را از نوآوری به سمت بقای مالی سوق می دهد، هرچند تلاش هایی نظیر استفاده از ظرفیت مسئولیت اجتماعی شرکت های بزرگ (مانند شرکت ملی نفت) برای حمایت از زیرساخت های بهزیستی در حال انجام است.
4. جابجایی استیجاری مراکز: اصل محله محوری نیازمند ثبات و استقرار بلندمدت در یک منطقه برای شناخت و اعتمادسازی است. استیجاری بودن بسیاری از مراکز و جابجایی آن ها، این پیوند محلی را تضعیف می کند.

راهبردها و پیشنهادات

برای اینکه مراکز خدمات اجتماعی مثبت زندگی بتوانند نوآوری محله محور را به عنوان استراتژی اصلی مسئولیت اجتماعی خود نهادینه کنند، اقدامات زیر پیشنهاد می شود:

• تغییر شاخص های ارزیابی عملکرد: سازمان بهزیستی باید شاخص های کیفی مبتنی بر نوآوری اجتماعی، شبکه سازی محلی و میزان توانمندسازی خروجی محور را به معیارهای ارزیابی و پرداخت یارانه ها اضافه کند.
• توانمندسازی مددکاران به عنوان «کارآفرینان درون سازمانی اجتماعی» (Social Intrapreneurs): مددکاران شاغل در این مراکز باید آموزش هایی فراتر از مددکاری سنتی دریافت کنند؛ آموزش هایی در حوزه تفکر طراحی (Design Thinking)، کارآفرینی اجتماعی و تسهیل گری جامعه محلی.
• ایجاد پلتفرم های تبادل تجربه: ایجاد شبکه ای ملی برای به اشتراک گذاری نوآوری های موفق محلی بین مراکز مثبت زندگی در سراسر کشور، تا ایده های موفق محلی قابلیت مقیاس پذیری (Scale-up) پیدا کنند.
• تقویت پیوند با سایر نهادهای محلی: توسعه تفاهم نامه های عملیاتی در سطح محله با شهرداری ها (سراهای محله)، مدارس (همانند طرح سلام)، خانه های بهداشت و پایگاه های بسیج برای ایجاد یک زیست بوم یکپارچه خدمات اجتماعی محله محور.

نتیجه گیری

مراکز خدمات بهزیستی مثبت زندگی، یک ظرفیت بی بدیل در نظام رفاهی ایران برای تمرکززدایی و مردمی سازی خدمات اجتماعی هستند. با این حال، تداوم اثربخشی این مراکز در گرو عبور از مدل «ارائه خدمات اداری» به مدل «کانون های نوآوری اجتماعی محله» است.

درک این موضوع که نوآوری محله محور یک گزینه انتخابی نیست، بلکه هسته مرکزی مسئولیت اجتماعی این نهادها در قبال جامعه هدف و توسعه پایدار محلی است، می تواند مسیر جدیدی را برای ارتقای سلامت اجتماعی در ایران بگشاید. ادغام تخصص مددکاری با خلاقیت و ظرفیت های بومی هر محله، کلید ساختن جامعه ای تاب آورتر و پویاتر خواهد بود.

منابع و مراجع

1. گزارش های کارشناسی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی (آسیب شناسی مراکز خدمات بهزیستی: بررسی نقاط قوت و ضعف مراکز مثبت زندگی).
2. اسناد و اخبار رسمی سازمان بهزیستی کشور (روند تاسیس، ارزیابی و طرح های نوین مانند طرح سلام).
3. مقالات علمی در حوزه حسابداری پایداری و مسئولیت اجتماعی در ایران (سیویلیکا).
4. ادبیات جهانی کارآفرینی و نوآوری اجتماعی در مددکاری:Nandan, M., et al. “Social Workers as Social Change Agents: Social Innovation, Social Intrapreneurship, and Social Entrepreneurship.”
   Nock, et al. “Fostering Innovation in Social Services.”

انتشاریافته در رسانه مددکاری اجتماعی ایرانیان

لینک مقاله