کودکان در برابر الگوریتم؛ عقب نشینی متا و ظهور نسل جدید تنظیم گری پلتفرم ها

کودکان در برابر الگوریتم؛ عقب نشینی متا و ظهور نسل جدید تنظیم گری پلتفرم ها*

توافق کم سابقه متا با دادستان های کل ایالات آمریکا را نمی توان صرفا یک مصالحه مالی چندمیلیارددلاری دانست. اهمیت واقعی این پرونده نه در مبلغ سنگین آن، بلکه در تغییری است که این پرونده در شیوه نگاه حقوقی به مسئولیت و کنترل شبکه های اجتماعی نشان می دهد: پلتفرم دیگر نمی تواند خود را صرفا میزبان بی طرف محتوایی بداند که کاربران آزادانه وارد آن می شوند؛ بلکه ممکن است نسبت به نحوه طراحی محیط دیجیتال، معماری انتخاب، الگوریتم های توصیه گر و سازوکارهایی که کاربر را به ماندن بیشتر ترغیب می کنندنیز مسئول شناخته شود.

شرکت فناور خوشه ای چندملیتی آمریکایی (متا) در ۲۶ اوت ۲۰۲۶ (چهارم شهریور ماه ۱۴۰۵) برای پایان دادن به مجموعه ای از دعاوی مربوط به آثار فیسبوک و اینستاگرام بر کودکان و نوجوانان، با دادستان های کل تعداد زیادی از ایالات و قلمروهای آمریکا به توافق رسید. بر اساس گزارش رویترز، مجموعه پرداخت های متا می تواند طی ده سال به حدود ۱۸ میلیارد دلار برسد. در مقابل، این شرکت پذیرفته است محدودیت هایی از جمله سقف پیش فرض دو ساعت استفاده روزانه، مسدود شدن بخش های اصلی اینستاگرام و فیسبوک از نیمه شب تا شش صبح، محدود شدن اعلان ها در ساعات مدرسه و تقویت سازوکارهای تشخیص سن را برای کاربران زیر ۱۸ سال اعمال کند. متا البته در چارچوب توافق، ارتکاب تخلف را نپذیرفته است.

اما از چه نظر این پرونده برای حقوق رسانه با اهمیت تلقی می شود؟

اول آنکه، موضوع دیگر فقط «محتوای زیان بار» نیست؛ خود طراحی پلتفرم می تواند منشا خطر باشد. سال ها بخش عمده مباحث حقوقی شبکه های اجتماعی حول حذف محتوای غیرقانونی، نفرت پراکنی، خشونت، محتوای جنسی یا نقض حریم خصوصی متمرکز بود. دعاوی اخیر علیه پلتفرم ها یک گام جلوتر رفته اند و این پرسش را مطرح کرده اند که آیا ویژگی هایی مانند پیمایش بی پایان، پخش خودکار، اعلان های مکرر، شمارش لایک ها و توصیه گری شخصی شده به نحوی طراحی شده اند که به افزایش حداکثری درگیری کاربر با پلتفرم منجر شوند؟

در چنین چارچوبی، الگوریتم دیگر صرفا یک ابزار فنی نیست؛ بلکه موضوع تنظیم گری حقوقی است.

این تحول به ویژه درباره کودکان اهمیت بیشتری پیدا می کند. رضایت یک نوجوان سیزده یا پانزده ساله برای ساعت ها حضور در شبکه اجتماعی الزاما نمی تواند همان ارزشی را داشته باشد که حقوق برای انتخاب آگاهانه یک بزرگسال قائل است. هنگامی که در طرف دیگر رابطه، شرکتی قرار دارد که از داده های رفتاری، شخصی سازی محتوا و طراحی مبتنی بر اقتصاد توجه استفاده می کند، سخن گفتن از «انتخاب آزاد کاربر» به تنهایی برای رفع مسئولیت پلتفرم کافی نیست.

به همین دلیل، یکی از مفاهیم مهمی که از این تحولات قابل استخراج است، گذار از «رضایت محوری» به «ایمنی در طراحی» است. در الگوی قدیمی، کافی بود کاربر شرایط استفاده را بپذیرد و والدین نیز مسئول نظارت بر فرزند خود تلقی شوند. در الگوی جدید، پرسش این است که آیا پلتفرم از ابتدا محصول خود را به شکلی طراحی کرده است که خطرات قابل پیش بینی برای کودک را کاهش دهد؟

توافق متا مصداق روشنی از این تغییر است. محدودیت زمانی، حالت شبانه، کاهش اعلان ها، امکان انتخاب فید غیرالگوریتمی، مخفی شدن تعداد لایک ها و تقویت تشخیص حساب های متعلق به کودکان، همگی مستقیما به معماری محصول مربوط می شوند، نه صرفا به نظارت بر محتوای منتشرشده.

این رویکرد البته منحصر به ایالات متحده نیست. اتحادیه اروپا بر اساس ماده ۲۸ «قانون خدمات دیجیتال» (DSA)، پلتفرم هایی را که در دسترس کودکان قرار دارند مکلف به تامین سطح بالایی از حریم خصوصی، ایمنی و امنیت آنان کرده است. دستورالعمل های کمیسیون اروپا درباره حمایت از افراد کم سن نیز صریحا به طراحی اعتیادآور، سامانه های توصیه گر، تنظیمات پیش فرض و سازوکارهای اطمینان از سن توجه دارند. کمیسیون اروپا حتی در سال ۲۰۲۶ در ارزیابی مقدماتی خود درباره تیک تاک، ویژگی هایی مانند پیمایش بی پایان، پخش خودکار، اعلان ها و سامانه توصیه گر بسیار شخصی شده را از منظر «طراحی اعتیادآور» مورد ایراد قرار داده است. (

در بریتانیا هم «قانون ایمنی آنلاین» و مقررات سازمان تنظیم کننده مقررات رسانه ای (آفکام) مسیر مشابهی را دنبال می کنند. خدماتی که احتمال دسترسی کودکان به آنها وجود دارد باید خطرات را ارزیابی و اقدامات متناسب برای حفاظت از آنان اتخاذ کنند؛ در موارد خاص نیز استفاده از روش های موثر اطمینان از سن ضروری شده است.

بنابراین، آنچه در حال شکل گیری است را می توان نسل جدید تنظیم گری پلتفرم ها نامید؛ نسلی که چهار ویژگی دارد:

۱.تنظیم گری پیشگیرانه به جای واکنش پس از وقوع آسیب

۲.توجه به طراحی و الگوریتم در کنار محتوا

۳.مسئولیت بیشتر پلتفرم در برابر کاربران آسیب پذیر

۴.حرکت از توصیه های اخلاقی به سمت الزامات قابل نظارت و ضمانت اجرا.

البته این تحول بدون مسئله نیست. «احراز سن» یا age assurance خود می تواند مخاطراتی برای حریم خصوصی ایجاد کند. اگر برای حمایت از کودک، همه کاربران مجبور به ارائه مدارک هویتی یا اطلاعات حساس شوند، ممکن است راه حل حفاظت از یک حق، حق دیگری را به خطر اندازد. به همین دلیل اتحادیه اروپا بر روش هایی تاکید کرده است که بتوانند سن کاربر را با حداقل افشای اطلاعات شخصی اثبات کنند.

برای حقوق ایران نیز این تحول قابل تامل است. حمایت از کودکان در فضای مجازی را نمی توان صرفا به فیلترینگ محتوا یا توصیه به خانواده ها تقلیل داد. مقررات موجود در حوزه حمایت از اطفال و نوجوانان، جرایم رایانه ای و حفاظت از محتوای زیان بار، اگرچه ظرفیت هایی دارند، لیکن جای یک چارچوب منسجم درباره «وظایف طراحی پلتفرم در قبال کودک» را پر نکرده اند. پرسش هایی مانند حداقل الزامات حساب های کودکان، مسئولیت سامانه های توصیه گر، محدودیت اعلان ها، طراحی اعتیادآور، حفاظت از داده های کودکان و شیوه های قابل قبول احراز سن باید مستقلا در سیاست گذاری حقوقی مورد توجه قرار گیرند.

تجربه متا یک پیام روشن دارد: تنظیم گری آینده اینترنت فقط درباره آنچه پلتفرم منتشر می کند نیست؛ درباره این نیز هست که پلتفرم چگونه کاربر را نگه می دارد، چه چیزی را به او پیشنهاد می کند و برای افزایش زمان حضور او چگونه طراحی شده است؟.

در چنین فضایی، کودکان دیگر صرفا «کاربران کوچک تر» شبکه های اجتماعی نیستند. آنان گروهی برخوردار از حمایت ویژه اند و پلتفرم نیز نمی تواند تمام مسئولیت را به والدین یا انتخاب شخصی نوجوان منتقل کند. اگر این منطق تثبیت شود، توافق متا را باید نه پایان یک پرونده، بلکه آغاز دوره ای دانست که در آن الگوریتم و معماری پلتفرم نیز در برابر حقوق کودک پاسخگو خواهند بود.

*دکتر حسن گروسی عضو هیات علمی دانشکده حقوق تهران مرکز

منابع منتخب

• Meta, Our Agreement With Bipartisan Attorneys General: Calling on TikTok and YouTube to Join Us in Supporting Teens, 26 August 2026. (فیسبوک)
• Reuters, Meta agrees to pay $18 billion to settle US lawsuits over children's social media addiction, 26 August 2026. (Reuters)
• European Commission, Guidelines on the Protection of Minors under the Digital Services Act, 2025. (آینده دیجیتال اروپا)
• European Commission, Preliminary findings concerning TikTok's addictive design under the DSA, 6 February 2026. (European Commission)
• Ofcom, Age Assurance Duties and Protection of Children under the Online Safety Act. (www.ofcom.org.uk)