چگونه توانستم کم رویی و کم حرفی یکی از دانش پذیران هنرستان رنانسی را کاهش داده و مشارکت کلامی و اجتماعی او را افزایش دهم؟ نویسنده : دکتر محمد قلیجایی پژوهشکر مستقل مقالات بین رشته ای Researcher ID: (۶۳۰۰۸۳)
عنوان اقدام پژوهی
چگونه توانستم کم رویی و کم حرفی یکی از دانش پذیران هنرستان رنانسی را کاهش داده و مشارکت کلامی و اجتماعی او را افزایش دهم؟
نویسنده : دکتر محمد قلیجایی پژوهشکر مستقل مقالات بین رشته ای
Researcher ID: (630083)
کد ORCID
0009-0003-5990-7424
تاریخ پژوهش : 12 بهمن ماه 1402
چکیده
کم رویی و کم حرفی از جمله رفتارهایی است که ممکن است در برخی دانش پذیران مشاهده شود و در صورت شدت یافتن، مشارکت آنان در فعالیت های آموزشی، گروهی و اجتماعی را کاهش دهد. دانش پذیری که از صحبت کردن در جمع خودداری می کند، ممکن است فرصت کمتری برای بیان توانایی ها، پرسیدن سوال و مشارکت فعال در فرایند یادگیری داشته باشد.
در این اقدام پژوهی، وضعیت یکی از دانش پذیران هنرستان رنانسی که با نام مستعار «م.الف» معرفی شده است، مورد بررسی قرار گرفت. کلاس مورد مطالعه شامل ۱۵ دانش پذیر بود. در مشاهده اولیه مشخص شد که ۲ نفر از دانش پذیران کلاس کم رویی و کم حرفی محسوسی داشتند و دانش پذیر مورد مطالعه در فعالیت های کلاسی مشارکت کلامی بسیار محدودی نشان می داد.
برای جمع آوری اطلاعات از مشاهده، گفت وگوی فردی، بررسی مشارکت کلاسی و ثبت تعداد پاسخ های کلامی استفاده شد. در مرحله مداخله، روش هایی مانند ایجاد ارتباط حمایتی، فعالیت های دونفره و گروه های کوچک، پرسش های آسان و تدریجی، واگذاری مسئولیت های ساده، تقویت مثبت و افزایش تدریجی فرصت های صحبت کردن به کار گرفته شد.
نتایج فرضی حاصل از اجرای برنامه نشان داد که مشارکت کلامی دانش پذیر افزایش یافته و میزان اجتناب او از فعالیت های گروهی و پاسخ دادن در کلاس کاهش پیدا کرده است.
کلیدواژه ها: اقدام پژوهی، کم رویی، کم حرفی، مشارکت کلامی، اعتمادبه نفس، دانش پذیر، هنرستان.
۱. مقدمه
هدف آموزش تنها انتقال دانش و مهارت نیست، بلکه مدرسه و هنرستان باید محیطی فراهم کنند که دانش پذیران بتوانند توانایی های خود را نشان دهند، سوال بپرسند، دیدگاه خود را بیان کنند و در فعالیت های گروهی مشارکت داشته باشند.
برخی دانش پذیران با وجود توانایی علمی و عملی مناسب، در برقراری ارتباط کلامی با دیگران و به ویژه صحبت کردن در جمع دچار مشکل هستند. این افراد ممکن است از پاسخ دادن به سوال های معلم خودداری کنند یا در فعالیت های گروهی نقش محدودی داشته باشند.
البته باید توجه داشت که کم حرف بودن به تنهایی یک مشکل محسوب نمی شود و ممکن است بخشی از ویژگی طبیعی شخصیت فرد باشد. بنابراین هدف این اقدام پژوهی، تبدیل دانش پذیر به فردی پرحرف نیست؛ بلکه هدف آن است که دانش پذیر بتواند در موقعیت های آموزشی ضروری، بدون ترس و فشار بیش از حد، نظر خود را بیان کند و در فعالیت های اجتماعی مشارکت داشته باشد.
۲. بیان مسئله
در جریان فعالیت های آموزشی در هنرستان رنانسی، متوجه شدم یکی از دانش پذیران کلاس، که در این پژوهش با نام مستعار «م.الف» معرفی می شود، نسبت به سایر دانش پذیران مشارکت کلامی بسیار کمتری دارد.
او معمولا در زمان پرسش و پاسخ داوطلب نمی شد، هنگام صحبت کردن در مقابل کلاس با صدای آرام پاسخ می داد و در فعالیت های گروهی نیز بیشتر شنونده بود تا مشارکت کننده.
برای بررسی دقیق تر، وضعیت کل کلاس ۱۵ نفره مورد مشاهده قرار گرفت.
جدول ۱ وضعیت اولیه مشارکت کلامی ۱۵ دانش پذیر
ردیف
وضعیت مشارکت کلامی
تعداد دانش پذیر
درصد
۱
مشارکت زیاد
۳ نفر
۲۰٪
۲
مشارکت متوسط
۷ نفر
۴۶٫۷٪
۳
مشارکت کم
۳ نفر
۲۰٪
۴
کم رویی و کم حرفی محسوس
۲ نفر
۱۳٫۳٪
جمع
۱۵ نفر
۱۰۰٪
همان گونه که جدول نشان می دهد، از میان ۱۵ دانش پذیر، ۲ نفر کم رویی و کم حرفی محسوسی داشتند. یکی از این دو دانش پذیر به دلیل شدت بیشتر مشکل و تاثیر آن بر مشارکت آموزشی، برای اقدام پژوهی انتخاب شد.
۳. مشاهده اولیه دانش پذیر مورد مطالعه
جدول ۲ وضعیت اولیه دانش پذیر «م.الف»
شاخص مورد بررسی
وضعیت اولیه
پاسخ داوطلبانه به سوال های معلم
بسیار کم
صحبت کردن در جمع
تقریبا ندارد
مشارکت در فعالیت گروهی
کم
برقراری ارتباط با همکلاسی ها
محدود
بیان نظر شخصی
با تردید
تماس چشمی هنگام صحبت
کم
صدای هنگام پاسخ دادن
آرام
داوطلب شدن برای ارائه
ندارد
مشاهده اولیه نشان داد که مشکل اصلی دانش پذیر صرفا «کم حرف بودن» نیست، بلکه اجتناب از مشارکت کلامی در موقعیت های آموزشی و اجتماعی است.
۴. ثبت خط پایه
برای آنکه بتوان میزان تغییر را بعد از اجرای برنامه بررسی کرد، تعداد مشارکت های کلامی دانش پذیر در پنج جلسه متوالی ثبت شد.
جدول ۳ خط پایه طی پنج جلسه
جلسه
تعداد فرصت های پرسش و مشارکت
مشارکت دانش پذیر
مشارکت داوطلبانه
جلسه اول
۱۰
۱
۰
جلسه دوم
۹
۱
۰
جلسه سوم
۱۰
۲
۱
جلسه چهارم
۸
۱
۰
جلسه پنجم
۱۰
۲
۱
جمع
۴۷
۷
۲
بنابراین در مرحله پیش از مداخله، دانش پذیر طی پنج جلسه، از ۴۷ فرصت موجود، تنها ۷ مشارکت کلامی داشت و فقط ۲ مورد به صورت داوطلبانه انجام شد.
این وضعیت نشان داد که لازم است برای افزایش مشارکت او برنامه ای تدریجی و حمایتگر طراحی شود.
۵. جمع آوری اطلاعات
برای شناخت دقیق تر مشکل از روش های زیر استفاده شد:
۵-۱. مشاهده
رفتار دانش پذیر در کلاس، هنگام پرسش و پاسخ، فعالیت گروهی و ارتباط با سایر دانش پذیران مشاهده شد.
۵-۲. گفت وگوی فردی
گفت وگویی دوستانه و غیرقضاوتی با دانش پذیر انجام شد.
از او پرسیده شد:
- آیا دوست داری در کلاس بیشتر صحبت کنی؟
- صحبت کردن در چه شرایطی برایت راحت تر است؟
- چه زمانی احساس می کنی صحبت کردن برایت سخت است؟
- آیا صحبت کردن با یک نفر برایت راحت تر از صحبت کردن در جمع است؟
۵-۳. نظر مربیان
در صورت امکان، نظر سایر مربیان درباره میزان مشارکت دانش پذیر بررسی شد.
۵-۴. ثبت رفتار
دفعات مشارکت کلامی و میزان داوطلب شدن دانش پذیر در فعالیت ها ثبت شد.
۶. تجزیه و تحلیل اطلاعات
پس از بررسی اطلاعات به دست آمده مشخص شد که دانش پذیر در گفت وگوی فردی نسبتا راحت تر صحبت می کند، اما هنگام صحبت کردن در مقابل تعداد زیادی از دانش پذیران دچار تردید می شود.
جدول ۴ عوامل احتمالی موثر بر کم رویی
عامل مشاهده شده
میزان مشاهده
توضیح
ترس از اشتباه کردن
زیاد
هنگام پاسخ دادن مکث می کرد
صحبت در مقابل کل کلاس
زیاد
از داوطلب شدن خودداری می کرد
فعالیت دونفره
کم
در این شرایط راحت تر صحبت می کرد
فعالیت گروه کوچک
متوسط
با افراد آشنا مشارکت بیشتری داشت
تشویق مربی
مثبت
پس از تشویق تمایل بیشتری به پاسخ داشت
پرسش ساده و مستقیم
مثبت
احتمال پاسخ دادن بیشتر بود
پرسش ناگهانی و دشوار
منفی
معمولا سکوت می کرد
با توجه به این اطلاعات، مشخص شد که کاهش فشار اجتماعی و افزایش تدریجی فرصت مشارکت می تواند راهکار مناسبی باشد.
۷. اهمیت و ضرورت اقدام پژوهی
ادامه کم رویی شدید می تواند فرصت دانش پذیر برای مشارکت در فعالیت های آموزشی را کاهش دهد.
از طرف دیگر، استفاده از روش های نامناسب مانند تمسخر، مقایسه با دیگران یا مجبور کردن ناگهانی دانش پذیر به سخنرانی می تواند وضعیت را دشوارتر کند.
بنابراین لازم بود برنامه ای طراحی شود که:
- دانش پذیر احساس امنیت کند؛
- از او در جمع انتقاد نشود؛
- مشارکت از فعالیت های آسان شروع شود؛
- موفقیت های کوچک مورد تشویق قرار گیرد؛
- میزان مشارکت به تدریج افزایش یابد.
۸. اهداف اقدام پژوهی
هدف کلی
کاهش کم رویی و افزایش مشارکت کلامی و اجتماعی دانش پذیر مورد مطالعه در محیط هنرستان.
اهداف اختصاصی
- افزایش اعتمادبه نفس دانش پذیر.
- افزایش پاسخ های داوطلبانه در کلاس.
- افزایش مشارکت در فعالیت های گروهی.
- افزایش توانایی بیان نظر شخصی.
- کاهش ترس از اشتباه هنگام صحبت کردن.
- افزایش ارتباط کلامی با همکلاسی ها.
- ایجاد تجربه های موفق در صحبت کردن.
۹. سوال اصلی اقدام پژوهی
چگونه توانستم با ایجاد محیط حمایتگر، استفاده از فعالیت های دونفره و گروهی، تقویت مثبت و افزایش تدریجی فرصت های صحبت کردن، کم رویی و کم حرفی یکی از دانش پذیران هنرستان رنانسی را کاهش دهم؟
۱۰. راه حل های پیشنهادی
پس از بررسی مسئله، راهکارهای زیر انتخاب شد:
- برقراری ارتباط دوستانه و حمایتگر با دانش پذیر.
- پرهیز از سرزنش و مقایسه او با دیگران.
- شروع مشارکت از گفت وگوی فردی.
- استفاده از فعالیت های دونفره.
- استفاده از گروه های کوچک.
- پرسیدن سوال های ساده و قابل پاسخ.
- تشویق تلاش دانش پذیر.
- واگذاری مسئولیت های ساده.
- افزایش تدریجی زمان و میزان صحبت کردن.
- ایجاد فرصت برای تجربه موفقیت.
۱۱. نحوه اجرای راه حل ها
مرحله اول: ایجاد رابطه مثبت
در هفته اول تلاش شد ارتباطی مناسب و حمایتگر با دانش پذیر برقرار شود. در گفت وگوها به او اطمینان داده شد که اشتباه کردن در فرایند یادگیری طبیعی است.
مرحله دوم: گفت وگوی فردی
ابتدا فرصت صحبت کردن در شرایط فردی فراهم شد. هدف این بود که دانش پذیر تجربه کند که می تواند بدون نگرانی نظر خود را بیان کند.
مرحله سوم: فعالیت دونفره
دانش پذیر در فعالیت های آموزشی دونفره شرکت داده شد تا بدون قرار گرفتن در مرکز توجه کل کلاس، مهارت ارتباطی خود را تمرین کند.
مرحله چهارم: فعالیت گروه کوچک
بعد از ایجاد اعتماد، دانش پذیر در گروه های سه یا چهار نفره فعالیت کرد.
در این مرحله مسئولیت هایی مانند بیان یک نظر کوتاه یا گزارش نتیجه فعالیت گروه به او داده شد.
مرحله پنجم: پاسخ کوتاه در کلاس
پس از افزایش مشارکت در گروه کوچک، از دانش پذیر سوال های ساده و مشخص پرسیده شد تا بتواند پاسخ کوتاهی در مقابل کلاس ارائه دهد.
مرحله ششم: تقویت مثبت
پس از مشارکت موفق، از جملاتی مانند:
«پاسخ خوبی دادی.»
«امروز خیلی خوب مشارکت کردی.»
«اینکه نظرت را بیان کردی، پیشرفت خوبی است.»
استفاده شد.
تشویق ها بر تلاش و پیشرفت فردی متمرکز بودند و دانش پذیر با دیگران مقایسه نشد.
۱۲. برنامه زمانی اجرای اقدام
هفته
فعالیت
هدف
اول
مشاهده و ایجاد ارتباط
شناخت و ایجاد اعتماد
دوم
گفت وگوی فردی
افزایش احساس امنیت
سوم
فعالیت دونفره
تمرین ارتباط
چهارم
گروه کوچک
افزایش مشارکت اجتماعی
پنجم
پاسخ کوتاه در کلاس
کاهش ترس از صحبت
ششم
واگذاری مسئولیت ساده
افزایش اعتمادبه نفس
هفتم
مشارکت بیشتر در کلاس
تثبیت رفتار جدید
۱۳. نتایج پس از اجرای اقدام
برای ارزیابی میزان موفقیت، همان شاخص های مرحله خط پایه مجددا بررسی شد.
جدول ۵ مقایسه وضعیت قبل و بعد از اقدام
شاخص
قبل از اقدام
بعد از اقدام
مشارکت کلامی در ۵ جلسه
۷ مورد
۲۲ مورد
مشارکت داوطلبانه
۲ مورد
۱۳ مورد
مشارکت در فعالیت گروهی
کم
خوب
بیان نظر شخصی
با تردید
نسبتا راحت
داوطلب شدن برای فعالیت
بسیار کم
متوسط تا خوب
ارتباط با همکلاسی ها
محدود
بیشتر
صحبت در جمع
بسیار محدود
قابل قبول
بر اساس داده های فرضی این اقدام پژوهی، تعداد مشارکت های کلامی از ۷ مورد به ۲۲ مورد افزایش یافته است.
همچنین مشارکت داوطلبانه از ۲ مورد به ۱۳ مورد رسیده است.
این تغییر نشان می دهد که مداخله آموزشی و رفتاری توانسته است مشارکت کلامی دانش پذیر را افزایش دهد.
۱۴. میزان تغییر مشارکت کلامی
در مرحله خط پایه، دانش پذیر در پنج جلسه ۷ مشارکت از ۴۷ فرصت داشت.
پس از اجرای برنامه، تعداد مشارکت های کلامی او در پنج جلسه ارزیابی به ۲۲ مورد رسید.
بنابراین در داده های نمونه، میزان مشارکت کلامی تقریبا سه برابر شده است.
این اعداد صرفا داده های نمونه برای تکمیل ساختار اقدام پژوهی هستند و در صورت اجرای واقعی پژوهش، باید با اطلاعات واقعی جایگزین شوند.
۱۵. ارزشیابی نهایی
جدول ۶ ارزیابی نهایی
شاخص
قبل از اقدام
بعد از اقدام
میزان تغییر
مشارکت کلامی
بسیار کم
متوسط
مثبت
پاسخ داوطلبانه
بسیار کم
خوب
مثبت
فعالیت گروهی
کم
خوب
مثبت
بیان نظر
با تردید
نسبتا راحت
مثبت
ارتباط با همکلاسی ها
محدود
بهتر
مثبت
اعتماد هنگام صحبت
پایین
متوسط تا خوب
مثبت
۱۶. نتیجه گیری
هدف این اقدام پژوهی، کمک به یکی از دانش پذیران هنرستان رنانسی برای کاهش کم رویی و افزایش مشارکت کلامی بود.
بررسی اولیه در یک کلاس ۱۵ نفره نشان داد که دو نفر از دانش پذیران کم رویی و کم حرفی محسوسی دارند. یکی از آنان به عنوان دانش پذیر مورد مطالعه انتخاب شد.
در مرحله خط پایه مشخص شد که دانش پذیر طی پنج جلسه تنها ۷ مشارکت کلامی از ۴۷ فرصت داشت و تنها دو بار به صورت داوطلبانه مشارکت کرده بود.
پس از بررسی عوامل موثر، برنامه ای بر اساس ایجاد رابطه حمایتگر، فعالیت دونفره، فعالیت گروهی کوچک، پرسش های تدریجی، تقویت مثبت و واگذاری مسئولیت های ساده اجرا شد.
بر اساس داده های فرضی این اقدام پژوهی، مشارکت کلامی دانش پذیر از ۷ مورد به ۲۲ مورد و مشارکت داوطلبانه از ۲ مورد به ۱۳ مورد افزایش یافت.
بنابراین می توان نتیجه گرفت که فراهم کردن محیط امن و حمایتگر و حرکت از مشارکت های ساده به فعالیت های اجتماعی دشوارتر، می تواند در افزایش مشارکت کلامی دانش پذیران کم رو موثر باشد.
هدف، تغییر شخصیت دانش پذیر یا تبدیل او به فردی پرحرف نبود؛ بلکه هدف این بود که بتواند در موقعیت های آموزشی و اجتماعی مورد نیاز، با آرامش بیشتری ارتباط برقرار کند.
۱۷. پیشنهادها
- از تحقیر یا سرزنش دانش پذیر کم رو در مقابل دیگران خودداری شود.
- دانش پذیر با سایر افراد کلاس مقایسه نشود.
- فعالیت های ارتباطی از گروه های کوچک شروع شود.
- فرصت کافی برای پاسخ دادن در اختیار دانش پذیر قرار گیرد.
- موفقیت های کوچک او مورد تشویق قرار گیرد.
- از پرسش های بسیار دشوار و ناگهانی در مراحل اولیه خودداری شود.
- فعالیت های عملی و گروهی برای افزایش تعامل مورد استفاده قرار گیرد.
- خانواده و مربیان در صورت نیاز با یکدیگر همکاری کنند.
- پیشرفت دانش پذیر به صورت دوره ای ثبت و ارزیابی شود.
- اگر کم رویی شدید و پایدار باشد و باعث ناراحتی قابل توجه یا اختلال در عملکرد تحصیلی و اجتماعی شود، ارزیابی توسط روان شناس متخصص انجام شود.
۱۸. محدودیت های اقدام پژوهی
این اقدام پژوهی با چند محدودیت احتمالی همراه بود:
- تعداد دانش پذیران مورد بررسی محدود بود.
- بخشی از اطلاعات بر اساس مشاهده مربی به دست آمد.
- کم رویی می تواند تحت تاثیر شرایط مختلف محیطی قرار گیرد.
- نتایج یک دانش پذیر را نمی توان بدون بررسی بیشتر به همه دانش پذیران تعمیم داد.
- برای ارزیابی پایداری نتایج، پیگیری طولانی تر لازم است.
۱۹. منابع
منابع فارسی و ترجمه ای
- سیف، علی اکبر. (۱۳۹۸). روان شناسی پرورشی نوین: روان شناسی یادگیری و آموزش. تهران: انتشارات دوران.
- شریعتمداری، علی. (۱۳۹۶). روان شناسی تربیتی. تهران: انتشارات امیرکبیر.
منابع انگلیسی
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.
- Albano, A. M., & DiBartolo, P. M. (2007). Cognitive-Behavioral Therapy for Social Phobia in Adolescents: Stand Up, Speak Out. Oxford University Press.
- Coplan, R. J., & Weeks, M. (2009). Shy and soft-spoken: Shyness, pragmatic language, and socio-emotional adjustment in childhood. Infant and Child Development, 18(3), 238–254.
- Rapee, R. M., Schniering, C. A., & Hudson, J. L. (2009). Anxiety disorders during childhood and adolescence: Origins and treatment. Annual Review of Clinical Psychology, 5, 311–341.
- Spence, S. H., & Rapee, R. M. (2016). The etiology of social anxiety disorder: An evidence-based model. Behaviour Research and Therapy, 86, 50–67.
- World Health Organization. (2020). Helping Adolescents Thrive: Toolkit for Mental Health Promotion and Suicide Prevention. World Health Organization.
۲۰. پیوست فرم مشاهده دانش پذیر
نام هنرستان: رنانسی
نام دانش پذیر: م.الف (نام مستعار)
تعداد دانش پذیران کلاس: ۱۵ نفر
موضوع: کم رویی و کم حرفی
مورد
ضعیف
متوسط
خوب
بسیار خوب
پاسخ به سوال معلم
✓
مشارکت در گروه
✓
ارتباط با همکلاسی ها
✓
بیان نظر
✓
صحبت در جمع
✓
اعتماد هنگام پاسخ
✓
فرم ارزیابی پس از مداخله
مورد
ضعیف
متوسط
خوب
بسیار خوب
پاسخ به سوال معلم
✓
مشارکت در گروه
✓
ارتباط با همکلاسی ها
✓
✓
بیان نظر
✓
صحبت در جمع
✓
اعتماد هنگام پاسخ
✓
✓
نتیجه نهایی: بر اساس داده های نمونه، دانش پذیر در مقایسه با مرحله اولیه، مشارکت کلامی و اجتماعی بیشتری نشان داد و میزان اجتناب او از صحبت کردن در کلاس کاهش یافت.عنوان اقدام پژوهی
چگونه توانستم کم رویی و کم حرفی یکی از دانش پذیران هنرستان رنانسی را کاهش داده و مشارکت کلامی و اجتماعی او را افزایش دهم؟
نویسنده : دکتر محمد قلیجایی پژوهشکر مستقل مقالات بین رشته ای
Researcher ID: (630083)
چکیده
کم رویی و کم حرفی از جمله رفتارهایی است که ممکن است در برخی دانش پذیران مشاهده شود و در صورت شدت یافتن، مشارکت آنان در فعالیت های آموزشی، گروهی و اجتماعی را کاهش دهد. دانش پذیری که از صحبت کردن در جمع خودداری می کند، ممکن است فرصت کمتری برای بیان توانایی ها، پرسیدن سوال و مشارکت فعال در فرایند یادگیری داشته باشد.
در این اقدام پژوهی، وضعیت یکی از دانش پذیران هنرستان رنانسی که با نام مستعار «م.الف» معرفی شده است، مورد بررسی قرار گرفت. کلاس مورد مطالعه شامل ۱۵ دانش پذیر بود. در مشاهده اولیه مشخص شد که ۲ نفر از دانش پذیران کلاس کم رویی و کم حرفی محسوسی داشتند و دانش پذیر مورد مطالعه در فعالیت های کلاسی مشارکت کلامی بسیار محدودی نشان می داد.
برای جمع آوری اطلاعات از مشاهده، گفت وگوی فردی، بررسی مشارکت کلاسی و ثبت تعداد پاسخ های کلامی استفاده شد. در مرحله مداخله، روش هایی مانند ایجاد ارتباط حمایتی، فعالیت های دونفره و گروه های کوچک، پرسش های آسان و تدریجی، واگذاری مسئولیت های ساده، تقویت مثبت و افزایش تدریجی فرصت های صحبت کردن به کار گرفته شد.
نتایج فرضی حاصل از اجرای برنامه نشان داد که مشارکت کلامی دانش پذیر افزایش یافته و میزان اجتناب او از فعالیت های گروهی و پاسخ دادن در کلاس کاهش پیدا کرده است.
کلیدواژه ها: اقدام پژوهی، کم رویی، کم حرفی، مشارکت کلامی، اعتمادبه نفس، دانش پذیر، هنرستان.
۱. مقدمه
هدف آموزش تنها انتقال دانش و مهارت نیست، بلکه مدرسه و هنرستان باید محیطی فراهم کنند که دانش پذیران بتوانند توانایی های خود را نشان دهند، سوال بپرسند، دیدگاه خود را بیان کنند و در فعالیت های گروهی مشارکت داشته باشند.
برخی دانش پذیران با وجود توانایی علمی و عملی مناسب، در برقراری ارتباط کلامی با دیگران و به ویژه صحبت کردن در جمع دچار مشکل هستند. این افراد ممکن است از پاسخ دادن به سوال های معلم خودداری کنند یا در فعالیت های گروهی نقش محدودی داشته باشند.
البته باید توجه داشت که کم حرف بودن به تنهایی یک مشکل محسوب نمی شود و ممکن است بخشی از ویژگی طبیعی شخصیت فرد باشد. بنابراین هدف این اقدام پژوهی، تبدیل دانش پذیر به فردی پرحرف نیست؛ بلکه هدف آن است که دانش پذیر بتواند در موقعیت های آموزشی ضروری، بدون ترس و فشار بیش از حد، نظر خود را بیان کند و در فعالیت های اجتماعی مشارکت داشته باشد.
۲. بیان مسئله
در جریان فعالیت های آموزشی در هنرستان رنانسی، متوجه شدم یکی از دانش پذیران کلاس، که در این پژوهش با نام مستعار «م.الف» معرفی می شود، نسبت به سایر دانش پذیران مشارکت کلامی بسیار کمتری دارد.
او معمولا در زمان پرسش و پاسخ داوطلب نمی شد، هنگام صحبت کردن در مقابل کلاس با صدای آرام پاسخ می داد و در فعالیت های گروهی نیز بیشتر شنونده بود تا مشارکت کننده.
برای بررسی دقیق تر، وضعیت کل کلاس ۱۵ نفره مورد مشاهده قرار گرفت.
جدول ۱ وضعیت اولیه مشارکت کلامی ۱۵ دانش پذیر
ردیف
وضعیت مشارکت کلامی
تعداد دانش پذیر
درصد
۱
مشارکت زیاد
۳ نفر
۲۰٪
۲
مشارکت متوسط
۷ نفر
۴۶٫۷٪
۳
مشارکت کم
۳ نفر
۲۰٪
۴
کم رویی و کم حرفی محسوس
۲ نفر
۱۳٫۳٪
جمع
۱۵ نفر
۱۰۰٪
همان گونه که جدول نشان می دهد، از میان ۱۵ دانش پذیر، ۲ نفر کم رویی و کم حرفی محسوسی داشتند. یکی از این دو دانش پذیر به دلیل شدت بیشتر مشکل و تاثیر آن بر مشارکت آموزشی، برای اقدام پژوهی انتخاب شد.
۳. مشاهده اولیه دانش پذیر مورد مطالعه
جدول ۲ وضعیت اولیه دانش پذیر «م.الف»
شاخص مورد بررسی
وضعیت اولیه
پاسخ داوطلبانه به سوال های معلم
بسیار کم
صحبت کردن در جمع
تقریبا ندارد
مشارکت در فعالیت گروهی
کم
برقراری ارتباط با همکلاسی ها
محدود
بیان نظر شخصی
با تردید
تماس چشمی هنگام صحبت
کم
صدای هنگام پاسخ دادن
آرام
داوطلب شدن برای ارائه
ندارد
مشاهده اولیه نشان داد که مشکل اصلی دانش پذیر صرفا «کم حرف بودن» نیست، بلکه اجتناب از مشارکت کلامی در موقعیت های آموزشی و اجتماعی است.
۴. ثبت خط پایه
برای آنکه بتوان میزان تغییر را بعد از اجرای برنامه بررسی کرد، تعداد مشارکت های کلامی دانش پذیر در پنج جلسه متوالی ثبت شد.
جدول ۳ خط پایه طی پنج جلسه
جلسه
تعداد فرصت های پرسش و مشارکت
مشارکت دانش پذیر
مشارکت داوطلبانه
جلسه اول
۱۰
۱
۰
جلسه دوم
۹
۱
۰
جلسه سوم
۱۰
۲
۱
جلسه چهارم
۸
۱
۰
جلسه پنجم
۱۰
۲
۱
جمع
۴۷
۷
۲
بنابراین در مرحله پیش از مداخله، دانش پذیر طی پنج جلسه، از ۴۷ فرصت موجود، تنها ۷ مشارکت کلامی داشت و فقط ۲ مورد به صورت داوطلبانه انجام شد.
این وضعیت نشان داد که لازم است برای افزایش مشارکت او برنامه ای تدریجی و حمایتگر طراحی شود.
۵. جمع آوری اطلاعات
برای شناخت دقیق تر مشکل از روش های زیر استفاده شد:
۵-۱. مشاهده
رفتار دانش پذیر در کلاس، هنگام پرسش و پاسخ، فعالیت گروهی و ارتباط با سایر دانش پذیران مشاهده شد.
۵-۲. گفت وگوی فردی
گفت وگویی دوستانه و غیرقضاوتی با دانش پذیر انجام شد.
از او پرسیده شد:
- آیا دوست داری در کلاس بیشتر صحبت کنی؟
- صحبت کردن در چه شرایطی برایت راحت تر است؟
- چه زمانی احساس می کنی صحبت کردن برایت سخت است؟
- آیا صحبت کردن با یک نفر برایت راحت تر از صحبت کردن در جمع است؟
۵-۳. نظر مربیان
در صورت امکان، نظر سایر مربیان درباره میزان مشارکت دانش پذیر بررسی شد.
۵-۴. ثبت رفتار
دفعات مشارکت کلامی و میزان داوطلب شدن دانش پذیر در فعالیت ها ثبت شد.
۶. تجزیه و تحلیل اطلاعات
پس از بررسی اطلاعات به دست آمده مشخص شد که دانش پذیر در گفت وگوی فردی نسبتا راحت تر صحبت می کند، اما هنگام صحبت کردن در مقابل تعداد زیادی از دانش پذیران دچار تردید می شود.
جدول ۴ عوامل احتمالی موثر بر کم رویی
عامل مشاهده شده
میزان مشاهده
توضیح
ترس از اشتباه کردن
زیاد
هنگام پاسخ دادن مکث می کرد
صحبت در مقابل کل کلاس
زیاد
از داوطلب شدن خودداری می کرد
فعالیت دونفره
کم
در این شرایط راحت تر صحبت می کرد
فعالیت گروه کوچک
متوسط
با افراد آشنا مشارکت بیشتری داشت
تشویق مربی
مثبت
پس از تشویق تمایل بیشتری به پاسخ داشت
پرسش ساده و مستقیم
مثبت
احتمال پاسخ دادن بیشتر بود
پرسش ناگهانی و دشوار
منفی
معمولا سکوت می کرد
با توجه به این اطلاعات، مشخص شد که کاهش فشار اجتماعی و افزایش تدریجی فرصت مشارکت می تواند راهکار مناسبی باشد.
۷. اهمیت و ضرورت اقدام پژوهی
ادامه کم رویی شدید می تواند فرصت دانش پذیر برای مشارکت در فعالیت های آموزشی را کاهش دهد.
از طرف دیگر، استفاده از روش های نامناسب مانند تمسخر، مقایسه با دیگران یا مجبور کردن ناگهانی دانش پذیر به سخنرانی می تواند وضعیت را دشوارتر کند.
بنابراین لازم بود برنامه ای طراحی شود که:
- دانش پذیر احساس امنیت کند؛
- از او در جمع انتقاد نشود؛
- مشارکت از فعالیت های آسان شروع شود؛
- موفقیت های کوچک مورد تشویق قرار گیرد؛
- میزان مشارکت به تدریج افزایش یابد.
۸. اهداف اقدام پژوهی
هدف کلی
کاهش کم رویی و افزایش مشارکت کلامی و اجتماعی دانش پذیر مورد مطالعه در محیط هنرستان.
اهداف اختصاصی
- افزایش اعتمادبه نفس دانش پذیر.
- افزایش پاسخ های داوطلبانه در کلاس.
- افزایش مشارکت در فعالیت های گروهی.
- افزایش توانایی بیان نظر شخصی.
- کاهش ترس از اشتباه هنگام صحبت کردن.
- افزایش ارتباط کلامی با همکلاسی ها.
- ایجاد تجربه های موفق در صحبت کردن.
۹. سوال اصلی اقدام پژوهی
چگونه توانستم با ایجاد محیط حمایتگر، استفاده از فعالیت های دونفره و گروهی، تقویت مثبت و افزایش تدریجی فرصت های صحبت کردن، کم رویی و کم حرفی یکی از دانش پذیران هنرستان رنانسی را کاهش دهم؟
۱۰. راه حل های پیشنهادی
پس از بررسی مسئله، راهکارهای زیر انتخاب شد:
- برقراری ارتباط دوستانه و حمایتگر با دانش پذیر.
- پرهیز از سرزنش و مقایسه او با دیگران.
- شروع مشارکت از گفت وگوی فردی.
- استفاده از فعالیت های دونفره.
- استفاده از گروه های کوچک.
- پرسیدن سوال های ساده و قابل پاسخ.
- تشویق تلاش دانش پذیر.
- واگذاری مسئولیت های ساده.
- افزایش تدریجی زمان و میزان صحبت کردن.
- ایجاد فرصت برای تجربه موفقیت.
۱۱. نحوه اجرای راه حل ها
مرحله اول: ایجاد رابطه مثبت
در هفته اول تلاش شد ارتباطی مناسب و حمایتگر با دانش پذیر برقرار شود. در گفت وگوها به او اطمینان داده شد که اشتباه کردن در فرایند یادگیری طبیعی است.
مرحله دوم: گفت وگوی فردی
ابتدا فرصت صحبت کردن در شرایط فردی فراهم شد. هدف این بود که دانش پذیر تجربه کند که می تواند بدون نگرانی نظر خود را بیان کند.
مرحله سوم: فعالیت دونفره
دانش پذیر در فعالیت های آموزشی دونفره شرکت داده شد تا بدون قرار گرفتن در مرکز توجه کل کلاس، مهارت ارتباطی خود را تمرین کند.
مرحله چهارم: فعالیت گروه کوچک
بعد از ایجاد اعتماد، دانش پذیر در گروه های سه یا چهار نفره فعالیت کرد.
در این مرحله مسئولیت هایی مانند بیان یک نظر کوتاه یا گزارش نتیجه فعالیت گروه به او داده شد.
مرحله پنجم: پاسخ کوتاه در کلاس
پس از افزایش مشارکت در گروه کوچک، از دانش پذیر سوال های ساده و مشخص پرسیده شد تا بتواند پاسخ کوتاهی در مقابل کلاس ارائه دهد.
مرحله ششم: تقویت مثبت
پس از مشارکت موفق، از جملاتی مانند:
«پاسخ خوبی دادی.»
«امروز خیلی خوب مشارکت کردی.»
«اینکه نظرت را بیان کردی، پیشرفت خوبی است.»
استفاده شد.
تشویق ها بر تلاش و پیشرفت فردی متمرکز بودند و دانش پذیر با دیگران مقایسه نشد.
۱۲. برنامه زمانی اجرای اقدام
هفته
فعالیت
هدف
اول
مشاهده و ایجاد ارتباط
شناخت و ایجاد اعتماد
دوم
گفت وگوی فردی
افزایش احساس امنیت
سوم
فعالیت دونفره
تمرین ارتباط
چهارم
گروه کوچک
افزایش مشارکت اجتماعی
پنجم
پاسخ کوتاه در کلاس
کاهش ترس از صحبت
ششم
واگذاری مسئولیت ساده
افزایش اعتمادبه نفس
هفتم
مشارکت بیشتر در کلاس
تثبیت رفتار جدید
۱۳. نتایج پس از اجرای اقدام
برای ارزیابی میزان موفقیت، همان شاخص های مرحله خط پایه مجددا بررسی شد.
جدول ۵ مقایسه وضعیت قبل و بعد از اقدام
شاخص
قبل از اقدام
بعد از اقدام
مشارکت کلامی در ۵ جلسه
۷ مورد
۲۲ مورد
مشارکت داوطلبانه
۲ مورد
۱۳ مورد
مشارکت در فعالیت گروهی
کم
خوب
بیان نظر شخصی
با تردید
نسبتا راحت
داوطلب شدن برای فعالیت
بسیار کم
متوسط تا خوب
ارتباط با همکلاسی ها
محدود
بیشتر
صحبت در جمع
بسیار محدود
قابل قبول
بر اساس داده های فرضی این اقدام پژوهی، تعداد مشارکت های کلامی از ۷ مورد به ۲۲ مورد افزایش یافته است.
همچنین مشارکت داوطلبانه از ۲ مورد به ۱۳ مورد رسیده است.
این تغییر نشان می دهد که مداخله آموزشی و رفتاری توانسته است مشارکت کلامی دانش پذیر را افزایش دهد.
۱۴. میزان تغییر مشارکت کلامی
در مرحله خط پایه، دانش پذیر در پنج جلسه ۷ مشارکت از ۴۷ فرصت داشت.
پس از اجرای برنامه، تعداد مشارکت های کلامی او در پنج جلسه ارزیابی به ۲۲ مورد رسید.
بنابراین در داده های نمونه، میزان مشارکت کلامی تقریبا سه برابر شده است.
این اعداد صرفا داده های نمونه برای تکمیل ساختار اقدام پژوهی هستند و در صورت اجرای واقعی پژوهش، باید با اطلاعات واقعی جایگزین شوند.
۱۵. ارزشیابی نهایی
جدول ۶ ارزیابی نهایی
شاخص
قبل از اقدام
بعد از اقدام
میزان تغییر
مشارکت کلامی
بسیار کم
متوسط
مثبت
پاسخ داوطلبانه
بسیار کم
خوب
مثبت
فعالیت گروهی
کم
خوب
مثبت
بیان نظر
با تردید
نسبتا راحت
مثبت
ارتباط با همکلاسی ها
محدود
بهتر
مثبت
اعتماد هنگام صحبت
پایین
متوسط تا خوب
مثبت
۱۶. نتیجه گیری
هدف این اقدام پژوهی، کمک به یکی از دانش پذیران هنرستان رنانسی برای کاهش کم رویی و افزایش مشارکت کلامی بود.
بررسی اولیه در یک کلاس ۱۵ نفره نشان داد که دو نفر از دانش پذیران کم رویی و کم حرفی محسوسی دارند. یکی از آنان به عنوان دانش پذیر مورد مطالعه انتخاب شد.
در مرحله خط پایه مشخص شد که دانش پذیر طی پنج جلسه تنها ۷ مشارکت کلامی از ۴۷ فرصت داشت و تنها دو بار به صورت داوطلبانه مشارکت کرده بود.
پس از بررسی عوامل موثر، برنامه ای بر اساس ایجاد رابطه حمایتگر، فعالیت دونفره، فعالیت گروهی کوچک، پرسش های تدریجی، تقویت مثبت و واگذاری مسئولیت های ساده اجرا شد.
بر اساس داده های فرضی این اقدام پژوهی، مشارکت کلامی دانش پذیر از ۷ مورد به ۲۲ مورد و مشارکت داوطلبانه از ۲ مورد به ۱۳ مورد افزایش یافت.
بنابراین می توان نتیجه گرفت که فراهم کردن محیط امن و حمایتگر و حرکت از مشارکت های ساده به فعالیت های اجتماعی دشوارتر، می تواند در افزایش مشارکت کلامی دانش پذیران کم رو موثر باشد.
هدف، تغییر شخصیت دانش پذیر یا تبدیل او به فردی پرحرف نبود؛ بلکه هدف این بود که بتواند در موقعیت های آموزشی و اجتماعی مورد نیاز، با آرامش بیشتری ارتباط برقرار کند.
۱۷. پیشنهادها
- از تحقیر یا سرزنش دانش پذیر کم رو در مقابل دیگران خودداری شود.
- دانش پذیر با سایر افراد کلاس مقایسه نشود.
- فعالیت های ارتباطی از گروه های کوچک شروع شود.
- فرصت کافی برای پاسخ دادن در اختیار دانش پذیر قرار گیرد.
- موفقیت های کوچک او مورد تشویق قرار گیرد.
- از پرسش های بسیار دشوار و ناگهانی در مراحل اولیه خودداری شود.
- فعالیت های عملی و گروهی برای افزایش تعامل مورد استفاده قرار گیرد.
- خانواده و مربیان در صورت نیاز با یکدیگر همکاری کنند.
- پیشرفت دانش پذیر به صورت دوره ای ثبت و ارزیابی شود.
- اگر کم رویی شدید و پایدار باشد و باعث ناراحتی قابل توجه یا اختلال در عملکرد تحصیلی و اجتماعی شود، ارزیابی توسط روان شناس متخصص انجام شود.
۱۸. محدودیت های اقدام پژوهی
این اقدام پژوهی با چند محدودیت احتمالی همراه بود:
- تعداد دانش پذیران مورد بررسی محدود بود.
- بخشی از اطلاعات بر اساس مشاهده مربی به دست آمد.
- کم رویی می تواند تحت تاثیر شرایط مختلف محیطی قرار گیرد.
- نتایج یک دانش پذیر را نمی توان بدون بررسی بیشتر به همه دانش پذیران تعمیم داد.
- برای ارزیابی پایداری نتایج، پیگیری طولانی تر لازم است.
۱۹. منابع
منابع فارسی و ترجمه ای
- سیف، علی اکبر. (۱۳۹۸). روان شناسی پرورشی نوین: روان شناسی یادگیری و آموزش. تهران: انتشارات دوران.
- شریعتمداری، علی. (۱۳۹۶). روان شناسی تربیتی. تهران: انتشارات امیرکبیر.
منابع انگلیسی
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed., text rev.; DSM-5-TR). American Psychiatric Association Publishing.
- Albano, A. M., & DiBartolo, P. M. (2007). Cognitive-Behavioral Therapy for Social Phobia in Adolescents: Stand Up, Speak Out. Oxford University Press.
- Coplan, R. J., & Weeks, M. (2009). Shy and soft-spoken: Shyness, pragmatic language, and socio-emotional adjustment in childhood. Infant and Child Development, 18(3), 238–254.
- Rapee, R. M., Schniering, C. A., & Hudson, J. L. (2009). Anxiety disorders during childhood and adolescence: Origins and treatment. Annual Review of Clinical Psychology, 5, 311–341.
- Spence, S. H., & Rapee, R. M. (2016). The etiology of social anxiety disorder: An evidence-based model. Behaviour Research and Therapy, 86, 50–67.
- World Health Organization. (2020). Helping Adolescents Thrive: Toolkit for Mental Health Promotion and Suicide Prevention. World Health Organization.
۲۰. پیوست فرم مشاهده دانش پذیر
نام هنرستان: رنانسی
نام دانش پذیر: م.الف (نام مستعار)
تعداد دانش پذیران کلاس: ۱۵ نفر
موضوع: کم رویی و کم حرفی
مورد
ضعیف
متوسط
خوب
بسیار خوب
پاسخ به سوال معلم
✓
مشارکت در گروه
✓
ارتباط با همکلاسی ها
✓
بیان نظر
✓
صحبت در جمع
✓
اعتماد هنگام پاسخ
✓
فرم ارزیابی پس از مداخله
مورد
ضعیف
متوسط
خوب
بسیار خوب
پاسخ به سوال معلم
✓
مشارکت در گروه
✓
ارتباط با همکلاسی ها
✓
✓
بیان نظر
✓
صحبت در جمع
✓
اعتماد هنگام پاسخ
✓
✓
نتیجه نهایی: بر اساس داده های نمونه، دانش پذیر در مقایسه با مرحله اولیه، مشارکت کلامی و اجتماعی بیشتری نشان داد و میزان اجتناب او از صحبت کردن در کلاس کاهش یافت.