درس پژوهی عنوان چگونه توانستیم با استفاده از روش های فعال و مشارکتی، مهارت جمله سازی و انشانویسی دانش پذیران هنرستان رنانسی را بهبود بخشیم؟

درس پژوهی

عنوان

چگونه توانستیم با استفاده از روش های فعال و مشارکتی، مهارت جمله سازی و انشانویسی دانش پذیران هنرستان رنانسی را بهبود بخشیم؟

نویسنده : دکتر محمد قلیجایی ، پژوهشگر مستقل مقالات بین رشته ای

Researcher ID: (630083)

ORCIDکد

0009-0003-5990-7424

ناریخ درس پژوهشی: آذرماه 1403

1. مقدمه

درس فارسی و نگارش یکی از درس های مهم دوره متوسطه است که نقش مهمی در تقویت توانایی ارتباطی، تفکر، بیان احساسات و انتقال صحیح افکار دانش پذیران دارد.

یکی از مشکلاتی که در برخی کلاس های هنرستان مشاهده می شود، ضعف در جمله سازی، محدود بودن دایره واژگان، ناتوانی در گسترش جمله و دشواری در سازمان دهی مطالب هنگام نوشتن انشا است.

با توجه به اهمیت مهارت نوشتن در موفقیت تحصیلی و زندگی اجتماعی و حرفه ای، گروه درس پژوهی هنرستان رنانسی تصمیم گرفت با بررسی وضعیت دانش پذیران و طراحی یک درس مشارکتی، زمینه بهبود مهارت جمله سازی و انشانویسی آنان را فراهم کند.

در این درس پژوهی، یک کلاس ۱۵ نفره مورد مطالعه قرار گرفت و میزان پیشرفت دانش پذیران قبل و بعد از اجرای طرح با استفاده از آزمون و چک لیست ارزیابی شد.

توجه: تمام اعداد موجود در جداول این گزارش، بنا بر درخواست شما، فرضی هستند و در اجرای واقعی باید با داده های واقعی کلاس جایگزین شوند.

۲. بیان مسئله

در بررسی اولیه تکالیف نوشتاری دانش پذیران مشاهده شد که برخی از آنان در ساخت جمله های کامل و صحیح مشکل دارند. جمله های آنان گاهی بسیار کوتاه، تکراری و فاقد ارتباط منطقی با یکدیگر بود.

همچنین در نوشتن انشا، برخی دانش پذیران:

• مقدمه مناسبی نداشتند؛
• در سازمان دهی مطالب مشکل داشتند؛
• از واژگان محدودی استفاده می کردند؛
• جمله های کوتاه و تکراری می نوشتند؛
• در رعایت نشانه های نگارشی دقت کافی نداشتند؛
• نمی توانستند موضوع را به شکل منظم گسترش دهند؛
• نتیجه گیری مناسبی برای انشا نداشتند.

بنابراین سوال اصلی درس پژوهی به شکل زیر مطرح شد:

چگونه می توانیم با استفاده از روش های فعال و مشارکتی، مهارت جمله سازی و انشانویسی دانش پذیران هنرستان رنانسی را بهبود بخشیم؟

۳. اهداف درس پژوهی

هدف کلی

بهبود مهارت جمله سازی و انشانویسی دانش پذیران هنرستان رنانسی از طریق روش های فعال، مشارکتی و تمرین های مرحله ای.

اهداف اختصاصی

انتظار می رود دانش پذیران بتوانند:

1. جمله کامل و معنادار بنویسند.
2. فاعل و فعل را به درستی در جمله به کار ببرند.
3. جمله های ساده را گسترش دهند.
4. از واژگان متنوع تری استفاده کنند.
5. ارتباط منطقی میان جمله ها ایجاد کنند.
6. یک انشای دارای مقدمه، بدنه و نتیجه گیری بنویسند.
7. از نشانه های نگارشی مناسب استفاده کنند.
8. متن خود را بازخوانی و اصلاح کنند.

۴. اعضای گروه درس پژوهی

ردیف

عضو

مسئولیت

۱

مدرس اول

طراحی و اجرای درس

۲

مدرس دوم

مشاهده فرایند تدریس

۳

مدرس سوم

بررسی فعالیت دانش پذیران

۴

مدیر/سرپرست آموزشی

نظارت و ارائه بازخورد

۵. جامعه مورد مطالعه

جامعه مورد مطالعه شامل ۱۵ نفر از دانش پذیران یک کلاس هنرستان رنانسی بود.

برای شناسایی مشکل، نمونه ای از نوشته های قبلی دانش پذیران بررسی شد و سپس یک فعالیت نوشتاری اولیه از آنان گرفته شد.

۶. ارزشیابی تشخیصی اولیه

در ابتدای درس، از دانش پذیران خواسته شد درباره موضوع زیر یک پاراگراف کوتاه بنویسند:

«هنرستان من»

سپس نوشته ها بر اساس چند شاخص بررسی شدند.

جدول ۱ وضعیت اولیه مهارت جمله سازی و انشا

سطح عملکرد

تعداد دانش پذیر

درصد

بسیار خوب

۲ نفر

۱۳٫۳٪

خوب

۳ نفر

۲۰٪

متوسط

۵ نفر

۳۳٫۴٪

ضعیف

۵ نفر

۳۳٫۳٪

جمع

۱۵ نفر

۱۰۰٪

بر اساس داده های فرضی جدول، ۱۰ نفر از ۱۵ دانش پذیر در سطح متوسط یا ضعیف قرار داشتند و نیاز به تمرین و آموزش بیشتر داشتند.

۷. بررسی مشکلات نوشتاری دانش پذیران

جدول ۲ مشکلات مشاهده شده در نوشته های اولیه

مشکل

تعداد دانش پذیران

درصد

جمله های ناقص یا نادرست

۸ نفر

۵۳٫۳٪

واژگان محدود

۹ نفر

۶۰٪

تکرار واژه ها

۷ نفر

۴۶٫۷٪

ضعف در نشانه گذاری

۱۰ نفر

۶۶٫۷٪

نداشتن مقدمه مناسب

۷ نفر

۴۶٫۷٪

نداشتن نتیجه گیری

۸ نفر

۵۳٫۳٪

ارتباط ضعیف بین جمله ها

۹ نفر

۶۰٪

این جدول نشان می دهد که بیشترین مشکل فرضی دانش پذیران در رعایت نشانه های نگارشی، محدود بودن واژگان و ارتباط منطقی بین جمله ها بوده است.

۸. تحلیل وضعیت و انتخاب راهکار

گروه درس پژوهی پس از بررسی نتایج به این نتیجه رسید که آموزش مستقیم قواعد انشا به تنهایی نمی تواند مشکل را برطرف کند.

بنابراین روش تدریس جدید بر اساس فعالیت های زیر طراحی شد:

• بارش فکری؛
• تصویرخوانی؛
• جمله سازی گروهی؛
• کارت های واژگان؛
• گسترش جمله؛
• تکمیل جمله های ناقص؛
• مرتب کردن جمله های به هم ریخته؛
• نوشتن گروهی؛
• بازخورد همسالان؛
• بازنویسی متن.

۹. طراحی درس اول

موضوع درس

جمله سازی و نوشتن یک بند توصیفی

زمان

۴۵ دقیقه

روش تدریس

مشارکتی، اکتشافی و فعال

وسایل آموزشی

• تخته
• کارت واژه
• تصاویر
• برگه فعالیت
• دفتر نگارش

۱۰. مراحل اجرای درس

مرحله اول ایجاد انگیزه

معلم تصویری از یک محیط هنری یا کارگاه هنرستان به دانش پذیران نشان داد.

از آنان خواسته شد هر واژه ای را که با دیدن تصویر به ذهنشان می رسد، بیان کنند.

واژه ها روی تخته نوشته شد.

برای مثال:

کارگاه، ابزار، تلاش، هنرجو، مهارت، آینده، خلاقیت، آموزش، استاد، تجربه

مرحله دوم جمله سازی

معلم چند واژه را انتخاب کرد و از دانش پذیران خواست با آنها جمله بسازند.

مثلا:

هنرجو → هنرجویان با علاقه در کارگاه مشغول یادگیری هستند.

سپس از دانش پذیران خواسته شد جمله ساده را گسترش دهند.

جمله ساده:

«هنرجو کار می کند.»

جمله گسترش یافته:

«هنرجوی پرتلاش هنرستان هر روز با علاقه در کارگاه مشغول یادگیری مهارت های جدید است.»

۱۱. فعالیت گروهی

دانش پذیران به سه گروه پنج نفره تقسیم شدند.

به هر گروه تعدادی کارت واژه داده شد.

هر گروه موظف بود:

1. با واژه ها جمله بسازد.
2. جمله ها را به ترتیب منطقی مرتب کند.
3. از جمله های ساخته شده یک بند کوتاه ایجاد کند.
4. متن خود را برای کلاس بخواند.

۱۲. مرحله تولید انشا

پس از تمرین جمله سازی، از دانش پذیران خواسته شد موضوع زیر را انتخاب کنند:

«اگر یک روز مدیر هنرستان بودم...»

برای جلوگیری از سردرگمی، ساختار زیر روی تخته نوشته شد:

مقدمه

معرفی موضوع.

بدنه

توضیح ایده ها و مثال ها.

نتیجه گیری

بیان نظر نهایی.

۱۳. بازخورد همسالان

پس از نوشتن انشا، دانش پذیران نوشته خود را با یکی از همکلاسی ها مبادله کردند.

هر دانش پذیر سه مورد را بررسی کرد:

• آیا جمله ها کامل هستند؟
• آیا متن مقدمه و نتیجه گیری دارد؟
• آیا نشانه های نگارشی رعایت شده است؟

این کار باعث شد دانش پذیران علاوه بر نوشتن، مهارت بازخوانی و اصلاح نوشته را نیز تمرین کنند.

۱۴. مشاهده گروه درس پژوهی

در جریان اجرای درس، اعضای گروه مشاهده کردند که دانش پذیران در فعالیت گروهی نسبت به روش سخنرانی و توضیح مستقیم، مشارکت بیشتری داشتند.

برخی دانش پذیران ضعیف تر در ابتدا برای ساخت جمله مشکل داشتند، اما استفاده از کارت واژه و نمونه جمله باعث شد مشارکت آنان افزایش پیدا کند.

همچنین مشخص شد که برخی دانش پذیران در هنگام نوشتن انشا، ایده های خوبی دارند اما در تبدیل ایده به جمله منسجم مشکل دارند.

۱۵. اصلاح طرح درس

پس از جلسه اول، گروه درس پژوهی تصمیم گرفت چند تغییر ایجاد کند:

1. تعداد واژه های هر فعالیت کمتر شود.
2. برای دانش پذیران ضعیف تر نمونه جمله بیشتری ارائه شود.
3. تمرین گسترش جمله افزایش یابد.
4. قبل از نوشتن انشا، نقشه ذهنی تهیه شود.
5. زمان بیشتری برای بازخوانی نوشته اختصاص داده شود.

۱۶. اجرای مجدد درس

در مرحله دوم، دانش پذیران ابتدا موضوع انشا را انتخاب کردند و سپس با استفاده از یک نقشه ذهنی، ایده های خود را نوشتند.

مثلا برای موضوع:

«هنرستان ایده آل من»

شاخه های زیر ایجاد شد:

• کلاس ها
• کارگاه ها
• معلمان
• امکانات
• دوستان
• برنامه های آموزشی
• آینده شغلی

سپس دانش پذیران هر ایده را به یک یا چند جمله تبدیل کردند.

۱۷. ارزشیابی پایانی

در پایان اجرای درس، دانش پذیران مجددا یک انشا نوشتند.

موضوع:

«نقش مهارت آموزی در آینده من»

نوشته ها با همان معیارهای ارزشیابی اولیه بررسی شدند.

جدول ۳ مقایسه وضعیت قبل و بعد از درس پژوهی

سطح عملکرد

قبل از اجرا

بعد از اجرا

بسیار خوب

۲ نفر

۵ نفر

خوب

۳ نفر

۶ نفر

متوسط

۵ نفر

۳ نفر

ضعیف

۵ نفر

۱ نفر

جمع

۱۵ نفر

۱۵ نفر

نتایج فرضی نشان می دهد تعداد دانش پذیران دارای عملکرد خوب و بسیار خوب از ۵ نفر به ۱۱ نفر افزایش یافته است.

همچنین تعداد دانش پذیران در سطح ضعیف از ۵ نفر به یک نفر کاهش یافته است.

۱۸. مقایسه مهارت های نوشتاری

جدول ۴ وضعیت شاخص های نوشتاری قبل و بعد

شاخص

قبل از اجرا

بعد از اجرا

جمله سازی صحیح

۷ نفر

۱۳ نفر

استفاده از واژگان متنوع

۶ نفر

۱۱ نفر

رعایت نشانه های نگارشی

۵ نفر

۱۲ نفر

داشتن مقدمه

۸ نفر

۱۳ نفر

داشتن بدنه منسجم

۶ نفر

۱۱ نفر

داشتن نتیجه گیری

۷ نفر

۱۲ نفر

ارتباط منطقی جمله ها

۶ نفر

۱۱ نفر

بازخوانی و اصلاح متن

۴ نفر

۱۰ نفر

۱۹. تحلیل نتایج

بر اساس داده های فرضی، بیشترین پیشرفت در زمینه جمله سازی صحیح و رعایت نشانه های نگارشی مشاهده شد.

همچنین فعالیت های گروهی باعث شد دانش پذیران ضعیف تر بتوانند از ایده های سایر اعضای گروه استفاده کنند.

استفاده از تصویر، کارت واژه و نقشه ذهنی نیز به دانش پذیران کمک کرد قبل از شروع انشا، ایده های خود را سازمان دهی کنند.

۲۰. نظر دانش پذیران

در پایان درس از دانش پذیران خواسته شد نظر خود را درباره روش تدریس بیان کنند.

جدول ۵ نظر دانش پذیران درباره روش آموزشی

نظر

تعداد

درصد

بسیار مفید

۷ نفر

۴۶٫۷٪

مفید

۶ نفر

۴۰٪

متوسط

۲ نفر

۱۳٫۳٪

نامناسب

۰ نفر

۰٪

جمع

۱۵ نفر

۱۰۰٪

بنابراین در داده های فرضی، ۱۳ نفر از ۱۵ دانش پذیر روش اجراشده را مفید یا بسیار مفید ارزیابی کردند.

۲۱. نتیجه گیری

هدف این درس پژوهی، بررسی راهکارهای موثر برای بهبود مهارت جمله سازی و انشانویسی دانش پذیران هنرستان رنانسی بود.

بررسی اولیه نشان داد که بخش قابل توجهی از دانش پذیران در جمله سازی، انتخاب واژگان، نشانه گذاری، سازمان دهی مطالب و نتیجه گیری مشکل دارند.

گروه درس پژوهی با استفاده از روش های فعال و مشارکتی، شامل بارش فکری، تصویرخوانی، کارت واژه، جمله سازی گروهی، گسترش جمله، نقشه ذهنی، بازخورد همسالان و بازنویسی، تلاش کرد این مشکلات را کاهش دهد.

بر اساس داده های فرضی، تعداد دانش پذیران دارای سطح خوب و بسیار خوب از ۵ نفر به ۱۱ نفر افزایش یافت و تعداد دانش پذیران دارای سطح ضعیف از ۵ نفر به یک نفر کاهش پیدا کرد.

همچنین در تمام شاخص های بررسی شده، از جمله جمله سازی صحیح، واژگان، نشانه گذاری، مقدمه، بدنه، نتیجه گیری و ارتباط منطقی جمله ها، پیشرفت مشاهده شد.

بنابراین می توان نتیجه گرفت که آموزش مرحله ای و فعال، همراه با تمرین عملی و بازخورد، می تواند نسبت به آموزش صرفا نظری، فرصت بیشتری برای تقویت مهارت نوشتاری دانش پذیران فراهم کند.

۲۲. پیشنهادها

1. آموزش جمله سازی از جمله های ساده شروع و به تدریج پیچیده تر شود.
2. قبل از نوشتن انشا از تصویر و بارش فکری استفاده شود.
3. دانش پذیران در گروه های کوچک فعالیت کنند.
4. از کارت های واژگان برای دانش پذیران ضعیف استفاده شود.
5. پیش از نوشتن متن، نقشه ذهنی تهیه شود.
6. بازخوانی و ویرایش نوشته به عنوان بخشی از فرایند نوشتن آموزش داده شود.
7. دانش پذیران نوشته های یکدیگر را با معیارهای ساده بررسی کنند.
8. از موضوعات نزدیک به زندگی و علایق دانش پذیران استفاده شود.
9. برای دانش پذیران ضعیف تر تمرین های کوتاه تر و مرحله ای در نظر گرفته شود.
10. پیشرفت دانش پذیران با نمونه های قبلی نوشته های خودشان مقایسه شود.

۲۳. محدودیت های پژوهش

• تعداد دانش پذیران محدود به یک کلاس ۱۵ نفره بود.
• زمان اجرای درس محدود بود.
• تفاوت های فردی دانش پذیران در مهارت نوشتن وجود داشت.
• برخی دانش پذیران در خارج از کلاس نیز نیاز به تمرین بیشتری داشتند.
• اعداد و نتایج جداول این گزارش، بنا بر درخواست، فرضی هستند.

۲۴. منابع

1. سیف، علی اکبر. (۱۳۹۸). روان شناسی پرورشی نوین: روان شناسی یادگیری و آموزش. تهران: انتشارات دوران.
2. شعبانی، حسن. (۱۳۹۷). مهارت های آموزشی و پرورشی؛ روش ها و فنون تدریس. تهران: سمت.
3. وزارت آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران. کتاب فارسی و نگارش دوره متوسطه دوم. سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی.
4. وزارت آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران. راهنمای برنامه درسی فارسی و نگارش دوره متوسطه. سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی.
5. Harmer, J. (2004). How to Teach Writing. Pearson Education.
6. Hyland, K. (2003). Second Language Writing. Cambridge University Press.
7. Graham, S., & Perin, D. (2007). Writing Next: Effective Strategies to Improve Writing of Adolescents in Middle and High Schools. Carnegie Corporation of New York.
8. Graves, M. F., Juel, C., & Graves, B. B. (2010). Teaching Reading in the 21st Century. Pearson.