بازار تبریز؛ از ثبت جهانی تا زیست جهانی

---

 

بازار تبریز را نمی توان فقط مجموعه ای از طاق ها، گنبدها، تیمچه ها و حجره های تاریخی دانست؛ بازار، بخشی از حافظه و هویت شهر تبریز و یکی از مهم ترین روایت های زنده از تاریخ تجارت، فرهنگ و زندگی اجتماعی این شهر است. ثبت جهانی این مجموعه ارزشمند، جایگاه آن را در میان میراث فرهنگی جهان تثبیت کرده، اما یک پرسش مهم همچنان پیش روی ماست: آیا برای ماندگاری بازار تبریز، حفظ کالبد تاریخی آن کافی است؟

پاسخ را باید در مفهوم «میراث زنده» جست وجو کرد. بازار تبریز زمانی می تواند میراثی ماندگار برای نسل های آینده باشد که علاوه بر بنا و معماری، زندگی در آن نیز ادامه داشته باشد؛ حجره ها فعال بمانند، کسبه در آن حضور داشته باشند، حرفه ها و مهارت های سنتی منتقل شوند، گردشگران آن را تجربه کنند و بازار همچنان بخشی از چرخه اقتصادی و اجتماعی شهر باشد.

از این منظر، آینده بازار تبریز تنها به مرمت یک سقف، دیوار یا تیمچه وابسته نیست. مرمت و حفاظت کالبدی، ضرورتی انکارناپذیر برای صیانت از این میراث ارزشمند است، اما مرمت را باید آغاز راه دانست، نه پایان آن. بنایی که زیبا و سالم باشد اما از زندگی روزمره، فعالیت اقتصادی و ارتباط اجتماعی فاصله گرفته باشد، هرچند از نظر تاریخی ارزشمند است، اما بخشی از کارکرد اصلی خود را از دست داده است.

بازار تبریز در طول تاریخ توانسته است خود را با تحولات زمانه همراه کند. روزگاری یکی از مهم ترین مراکز تجارت منطقه بود و محل رفت وآمد بازرگانان، صنعتگران و مسافران از نقاط مختلف ایران و سرزمین های پیرامونی به شمار می رفت. راز ماندگاری بازار نیز تنها در معماری آن نبود؛ بازار توانست با نیازهای اقتصادی و اجتماعی دوره های مختلف ارتباط برقرار کند. بنابراین اگر امروز از آینده آن سخن می گوییم، باید دوباره همین توانایی سازگاری را با حفظ هویت تاریخی آن مورد توجه قرار دهیم.

بازار امروز با جهان متفاوتی روبه روست؛ تجارت الکترونیک، تغییر الگوی خرید، مراکز تجاری جدید، تحولات سبک زندگی و تغییر رفتار گردشگران، همه بر آینده مراکز سنتی تجارت اثر گذاشته اند. در چنین شرایطی، پرسش این نیست که چگونه بازار را از تغییر دور نگه داریم؛ پرسش اساسی این است که چگونه می توان میان «حفاظت از اصالت» و «پاسخ به نیازهای امروز» تعادل ایجاد کرد.

یکی از مهم ترین سرمایه های بازار تبریز، انسان هایی هستند که در آن زندگی و کار می کنند. کاسب قدیمی که ده ها سال از عمر خود را در یک حجره سپری کرده، صاحب حرفه ای است که مهارتش نسل به نسل منتقل شده و جوانی که قرار است آینده کسب وکار بازار را در دست بگیرد، هر دو بخشی از میراث بازار هستند. بنابراین توجه به نسل جدید کسبه و فراهم کردن زمینه حضور آنان، می تواند یکی از مهم ترین مولفه های ماندگاری بازار باشد.

همین نگاه درباره گردشگری نیز صادق است. بازار تبریز ظرفیت آن را دارد که فراتر از یک مقصد برای بازدید و عکاسی، به یکی از محورهای اصلی تجربه گردشگری شهر تبدیل شود. گردشگر باید بتواند در بازار تاریخ را ببیند، با فرهنگ مردم آشنا شود، صنایع دستی و تولیدات بومی را بشناسد، از حضور در فضای بازار تجربه ای ماندگار به دست آورد و در نهایت، سهمی از این حضور به اقتصاد محلی و کسب وکارهای بازار بازگردد.

در کنار این مسائل، ایمنی، دسترسی، خدمات شهری، زیرساخت ها و مدیریت هماهنگ نیز بخشی از آینده بازار هستند. حفاظت از یک میراث جهانی در قرن بیست ویکم به معنای منجمد کردن آن در گذشته نیست؛ بلکه باید شرایطی فراهم شود که بازار بتواند ضمن حفظ اصالت و ویژگی های تاریخی خود، با نیازهای زندگی امروز نیز سازگار باشد.

بازار تبریز میراثی متعلق به یک دستگاه یا یک گروه خاص نیست. این مجموعه ارزشمند بخشی از سرمایه فرهنگی شهر و متعلق به همه مردم تبریز و نسل های آینده است. از همین رو، آینده آن نیازمند همکاری و هم افزایی میان میراث فرهنگی، مدیریت شهری، کسبه، فعالان گردشگری، پژوهشگران، دانشگاهیان و جامعه محلی است.

امروز شاید مهم ترین پرسش درباره بازار تبریز این نباشد که چگونه آن را فقط برای امروز حفظ کنیم؛ بلکه باید بپرسیم چگونه می توانیم آن را برای فردا نیز زنده نگه داریم. بازار تبریز اگر قرار است میراث جهانی باقی بماند، باید هم زمان میراث زنده شهر نیز باشد؛ میراثی که در آن معماری با اقتصاد، تاریخ با زندگی، سنت با نوآوری و گذشته با آینده پیوند بخورد.

حفظ بازار تبریز یعنی مراقبت از گذشته؛ اما زنده نگه داشتن آن یعنی ساختن آینده. آینده ای که در آن بازار همچنان قلبی تپنده برای هویت، فرهنگ، تجارت و گردشگری تبریز باشد، نه صرفا تصویری زیبا از گذشته در قاب کتاب ها و عکس ها.

✍️ موسی کاظم زاده | بازار تبریز آنلاین

* نویسنده: موسی کاظم زاده؛ قابل دسترسی هم در سایت بازار تبریز آنلاین

https://bazartabrizonline.ir