نغمه های روح روسی: سیری در تاریخ، سازها و ویژگی های موسیقی سنتی روسیه

نغمه های روح روسی: سیری در تاریخ، سازها و ویژگی های موسیقی سنتی روسیه

موسیقی سنتی روسیه (Русская народная музыка) تنها یک هنر شنیداری نیست، بلکه پنجره ای است به گستره بی کران پهناورترین کشور جهان و فهم آنچه که نویسندگان بزرگ روس آن را «روح روسی» (Русская душа) می نامند. برای علاقه مندان به زبان و فرهنگ روسیه، درک موسیقی فولکلور این کشور گامی ضروری در مسیر تحلیل زبان شناختی و مردم شناختی جامعه روس است. نغمه های سنتی روسیه، از سوز سرما در دل زمستان های سیبری تا جشن های سرشار از شور و حرکت در بهار، همگی منعکس کننده تاریخ، باورها و شیوه زیست مردمی هستند که سده ها با طبیعت سخت گیر خویش خلوت کرده اند.

ریشه های تاریخی و اساطیری موسیقی فولکلور در روسیه

تاریخ موسیقی سنتی روسیه به دوران پیش از مسیحیت و باورهای پاگانیستی (کفرکیشی) اقوام اسلاو بازمی گردد. در آن دوران، موسیقی ابزاری برای ارتباط با نیروهای طبیعی، طلب باران، درو محصول و برگزاری آیین های گذر (مانند تولد، ازدواج و مرگ) بود. این سرودها را «آوازهای آیینی» (Обрядовые песни) می نامیدند.

نقش کلیدی «اسکوموروخ ها» در حفظ فرهنگ شفاهی

پس از گرویدن کیف به مسیحیت در سال ۹۸۸ میلادی، کلیسای ارتدکس موسیقی سازی را به دلیل پیوندش با آیین های غیرمسیحی ممنوع کرد و تنها آوازهای مذهبی بدون ساز (Знаменный распев) را مجاز دانست. در این میان، گروهی از نوازندگان، بازیگران و مطرب های دوره گرد به نام «اسکوموروخ» (Скоморохи) نقش حیاتی در حفظ و انتقال موسیقی عامیانه ایفا کردند.

اسکوموروخ ها با طنز، ترانه های انتقادی و اجرای سازهای سنتی، سرگرمی بخش مردم در روستاها و شهرها بودند. اگرچه در سده هفدهم میلادی به دستور تزار الکسی میخایلوویچ، فعالیت آن ها به شدت سرکوب و سازهایشان سوزانده شد، اما میراث آن ها در حافظه جمعی مردم روسیه باقی ماند.

گونه های اصلی موسیقی سنتی روسیه

موسیقی فولکلور روسیه بسیار تنوع پذیر است و بر اساس محتوا، ریتم و کارکرد اجتماعی به بخش های متعددی تقسیم می شود:

۱. بیلینا (Былина)؛ حماسه های منظوم سنتی

«بیلینا» نوعی شعر حماسی و آوازی است که داستان های پهلوانان اساطیری روسیه به نام «بوگاتیر» (Богатырь) مانند ایلیا مورومتس (Илья Муромец) یا حوادث تاریخی را روایت می کند. این حماسه ها معمولا بدون همراهی ساز یا تنها با ساز «گوسلی» و با ریتمی آرام و روایی خوانده می شدند.

۲. چاستوشکا (Частушка)؛ اشعار طنز و بداهه

در نقطه مقابل بیلینا، «چاستوشکا» قرار دارد. چاستوشکا ترانه های کوتاه، چهاربیتی، بسیار سریع و ریتمیک هستند که موضوعاتی روزمره، عاشقانه یا شوخ طبعانه دارند. این قالب آوازی معمولا با آکاردئون روسی یا بالالایکا همراهی می شود و هنوز هم در جشن های روستایی محبوبیت دارد.

۳. خوروود (Хоровод)؛ رقص-آوازهای دایره ای

«خوروود» یکی از قدیمی ترین آیین های ترکیبی اسلاوی است که هم زمان رقص، بازی و آواز را در بر می گیرد. شرکت کنندگان دست یکدیگر را می گیرند و به شکل دایره حرکت می کنند. حرکت دایره ای نمادی از خورشید و تجدید حیات طبیعت بود.

۴. آوازهای غنایی (Лирические песни)

این آوازها منعکس کننده غم، تنهایی، دلتنگی برای وطن و عشق های نافرجام هستند. سرعت اجرای آن ها کند است و ملودی های کشیده و پرفرازونشیبی دارند که اجرای آن ها نیازمند قدرت آوازی بالا است.

سازهای شاخص در موسیقی سنتی روسیه

موسیقی سازی روسیه دارای هویت بصری و صوتی کاملا منحصربه فردی است. سازهای سنتی روس ها اغلب از چوب، استخوان و مواد طبیعی بومی ساخته می شدند.

بالالایکا (Балалайка)؛ نماد ملی موسیقی روسیه

بالالایکا شناخته شده ترین ساز زهی روسیه است که با کاسه طنین انداز مثلثی شکل و سه سیم خود شناخته می شود. صدای این ساز شفاف، تیز و بسیار پرانرژی است. بالالایکا در اندازه های مختلف، از پیکولو تا کنترباس ساخته می شود.

گوسلی (Гусли)؛ کهن ترین ساز زهی اسلاوها

گوسلی سازی شبیه به سنتور یا قانون است که با انگشتان نواخته می شود. این ساز ریشه در قرون وسطی دارد و در داستان های عامیانه روسیه همیشه همراه شخصیت های گوینده داستان ها است.

بایان (Баян) و گارمون (Гармонь)

بایان نوعی آکاردئون دکمه ای روسی است که در سده ۱۹ و ۲۰ میلادی جایگاه ویژه ای در فولکلور روسیه پیدا کرد. صدای غنی و توانایی اجرای آکوردهای پیچیده، بایان را به ارگن کوچک موسیقی عامیانه تبدیل کرده است.

بالالایکاБалалайкаزهی زخمه ایدارای کاسه مثلثی و ۳ سیم؛ نماد اصلی فولکلور روس.

گوسلیГуслиزهی مطلققدیمی ترین ساز اسلاوی با صدایی آرامی بخش و رویایی.

بایانБаянبادی شستی دار (آکاردئون)دارای دکمه به جای کلاف کلید؛ وسعت صوتی بسیار بالا.

ژالیکاЖалейкаبادی نی انبانی/زبانه دارساخته شده از چوب یا نی با سر شیپوری از شاخ گاو.

ترشچوتکاТрещоткаکوبه ای مجموعه ای از صفحه های چوبی متصل به هم برای ایجاد ریتم.

ویژگی های ساختاری و موسیقایی

موسیقی سنتی روسیه از منظر تئوری موسیقی دارای ویژگی های برجسته ای است که آن را از موسیقی غرب اروپا متمایز می کند:

• پلی فونی روستایی (Подголосочная полифония): در این نوع چندصدایی، یک خواننده اصلی ملودی پایه را آغاز می کند و سایر خوانندگان بر اساس استعداد و بداهه نوازی خود، خطوط آوازی موازی یا فرعی (Подголосок) را به آن می افزایند.
• گام های مدال و تغییرات گام: موسیقی روس غالبا در گام های کوچک (مینور) اجرا می شود، اما ناگهان به گام های بزرگ (ماژور) تغییر مسیر می دهد که بیانگر نوسانات خلقی و عاطفی روح روس است.
• ارتباط تنگاتنگ با وزن زبان روسی: ریتم در ترانه های سنتی روسیه تا حد زیادی تابع تکیه ها (Ударение) و هجاهای زبان روسی است.

تاثیر موسیقی سنتی بر آهنگسازان کلاسیک روسیه

در سده نوزدهم میلادی، آهنگسازان برجسته ای چون میخائیل گلینکا (Михаیل Глинка) و گروه «پنج نفر» (Могучая кучка) شامل مودست موسورگسکی، نیکولای ریمسکی-کورساکوف و الکساندر بورودین، نغمه های سنتی و فولکلور را پایه و اساس موسیقی کلاسیک ملی روسیه قرار دادند.

پیوتر ایلیچ چایکوفسکی (Пётр Ильич Чайковский) نیز در موومان پایانی سمفونی شماره ۴ خود به طور مستقیم از ترانه فولکلور معروف «در دشت یک درخت توس بود» (Во поле береза стояла) استفاده کرد. این پیوند باعث شد که موسیقی سنتی روسیه به تالارهای اپرا و کنسرت های بین المللی راه یابد.

جمع بندی

موسیقی سنتی روسیه نه تنها بخشی از تاریخ هنری این کشور، بلکه کلید فهم روان شناسی، ادبیات و زبان روسی است. شناخت گونه های آوازی مانند «بیلینا» و «چاستوشکا» و سازهایی چون «بالالایکا» و «گوسلی»، به زبان آموزان و پژوهشگران کمک می کند تا با لایه های عمیق تر فرهنگ روسیه ارتباط برقرار کنند. نغمه های سنتی روس، روایتگر صداقت، پیوند با طبیعت و پایداری مردمانی است که تاریخ خود را در قالب نوت ها و ترانه ها به یادگار گذاشته اند.

نویسنده و تهیه کننده: محمدمهدی روبین