کارکرد ناشران مذهبی در مبارزات سیاسی قبل از انقلاب

ایدئولوژی در پیشبرد اهداف سیاسی و گسترش سواد و میزان فرهنگ مردم مولفه­ای تاثیرگذار است. مهمترین ابزار این تاثیرگذاری نیز کتاب و نشریات است. بخصوص در جامعه­ای که مردم آن تفکرات مذهبی و دینی دارند، نشر مذهبی و نشریات دینی نقش مهمی در فرهنگ و اجتماع ایفا می­کند. یکی از نهادهای تاثرگذار، موسسات نشر مذهبی بود. در این دوره ناشران بسیاری تاسیس و یا فعال­تر شدند که با انتشار کتابهای مذهبی موثر در جریانات سیاسی تاثیرگذار بودند.

اساسا نشر در ایران بر پایه سه نوع تفکر شکل گرفت. تفکر اقتصادی، که باعث ادامه یافتن کار نشر می­شد؛ تفکر سیاسی، که عده­ای را به این کار می­کشاند؛ و تفکر سنتی، بسیاری از ناشرانی که به صورت سنتی وارد عرصه نشر شده بودند، ناشران مذهبی بودند که در بازار، ناصر خسرو و خیابان شاه آباد و قدیم­تر از آن در تیمچه حاجب الدوله و بازار حلبی سازها فعالیت داشتند. قبل از سال 1320، تقریبا هیچ ناشری با افکار خاص، کار نشر نمی­کرد. بعد از سال 1332 بود که این اتفاق رخ داد. مثلا در سال 1328، برخی ناشران تمایلاتی به حزب توده داشتند که این تمایلات در برخی ناشران بیشتر بود. اما ناشران بازار، انگیزه اقتصادی داشتند تا انگیزه­ های دیگر، هرچند بیشتر کتاب­های مذهبی چاپ می­کردند.[1]

از بررسی منابع کتابشناسی می­فهمیم برخی از ناشران، در نامگذاری خود از واژه «کتابفروشی» هم استفاده می ­کردند که نشان می­ دهد شماری از کتابفروشان، نشر را بخشی از فعالیت خود می­ دانستند. در واقع این مجموعه ­ها را می ­توان ناشران «اثرگزین» معرفی کرد. یعنی از میان آثاری که به آنها ارائه می ­شد، باتوجه به جنبه ­هایی که در نظر داشتند انتخاب می­کردند و به نشر آنها می­پرداختند. مثل «ابن سینا»، «اسلام»، «علمیه اسلامیه»، «اسلامیه»، «اقبال»، «محمدعلی علمی»، «معرفت».

دسته دیگر نیز با نام «بنگاه» کتاب چاپ می­کردند. همانند «آئین»، «انتشارات اسلامی» و غیره. گروهی دیگر هم تحت عنوان «شرکت» اقدام به چاپ و نشر آثار خود می­نمودند. مانند «تضامنی علمی/ علمی»، «کانون کتاب»، «چاپ»، «چاپ کتاب»، «مطبوعات»، «طبع کتاب» و «مطبوعات رازی».

در دوره پهلوی اول گرایش­های اسلامی و شیعی تقویت شد و نشر مذهبی با ویژگی­های مخصوص و نیز به عنوان شاخه مهمی، به تدریج نویسندگان، مترجمان، ناشران، خوانندگان و بازار خود را یافت، همراه با نشر سنتی مذهبی و نشر مذهبی سنتی، که از دوره قاجاریه و تقریبا از آغاز ورود فناوری چاپ به ایران تداوم یافته بود، بخش دیگری از بازار کتاب ایران را تشکیل داد. [2]

قبل از انقلاب اکثر فعالان حوزه چاپ و نشر، هم کتابفروشی داشتند و هم کتاب چاپ می­کردند و تعداد ناشران و کتابفروشان برابر بود و یا آنکه تعداد کتابفروشی ­ها در تهران و شهرستان­ها بیشتر از ناشران کتاب بود. [3] قبل از انقلاب تعداد کتاب فروشی­های کشور نزدیک 1300 تا بود و تعداد ناشران مذهبی 200 عدد بود. [4] اکثر ناشران مذهبی سنتی تهران در بازار و ناصرخسرو فعال بودند اما ناشران فعال مذهبی غیر سنتی هم در این عرصه به صورت کاملا به روز حضور داشتند مثل شرکت سهامی انتشار. در سال 1355 تعداد 48 ناشری که فقط کتاب­های مذهبی چاپ می­کردند در تهران وجود داشت که از این تعداد، حدود 23 باب فعالیت­های خود را در دهه 1342 تا 1357 آغاز کرده بودند.

تحقیق درباره مشاغل کتابفروشی و ناشران این حوزه در دوران انقلاب و تاثیر آنها در گسترش تفکر مذهبی و سیاسی و زمینه­سازی فرهنگی آن رویداد بزرگ و تاثیرگذاری آنها در روند انقلاب، از اهمیت خاص خود برخوردار است؛ چراکه موسسات نشر مذهبی یکی از نهادهای تاثیرگذار بود. در این دوره ناشرین بسیاری رشد کردند و یا تاسیس شدند که با انتشار کتب مذهبی در تربیت نیروهای مذهبی آثار قابل ملاحظه­ ای بر جای گذاشتند و اینگونه در پیشبرد اهداف انقلاب موثر بودند و نقش مهمی در انتقال مفاهیم جدید به نسل جدید ایفا کردند.

انقلاب سال 1357 ایران، قبل از آنکه سیاسی باشد، یک انقلاب فرهنگی بود و بر این اساس حجم و تعداد کتابها و نویسندگان، تنوع و تیراژ کتابهای منتشر شده، کتابفروشان و ناشران انقلابی به این امر گواهی می­ دهند. با این حال درباره شبکه توزیع کتاب که از این طریق در روند انقلاب نقش آفرینی کردند، توجه نشده است.

«سلسله انساب موسسین و مدیران انتشارات علمی ها»

«یادداشت مستخرج از پایان نامه مقطع کارشناسی ارشد»

منابع:

[1] حدادی، تاریخ شفاهی کتاب، دفتر اول، ص62

[2] آذرنگ، تاریخ و تحول نشر، ص 399

[3] حدادی، تاریخ شفاهی کتاب، دفتر اول، ص 28

[4] همان، ص 410