سازماندهی مغز کودک با استفاده از ریتم

ریتم چگونه توجه کودک را سازمان می دهد؟

از نظم زمانی تا حفظ و هدایت توجه در کودکان با نیازهای ویژه

توجه فقط «تمرکز کردن» نیست

وقتی درباره توجه کودک صحبت می کنیم، معمولا اولین تصویری که به ذهن می رسد کودکی است که باید برای مدتی روی یک فعالیت متمرکز بماند.

اما توجه فرایندی پیچیده تر است. کودک باید بتواند از میان محرک های مختلف، اطلاعات مرتبط را دنبال کند، برای رویداد مهم آماده بماند و این آمادگی را برای مدتی حفظ کند.

اینجاست که «زمان» اهمیت پیدا می کند.

گاهی مغز نه فقط باید بداند به چه چیزی توجه کند، بلکه باید تشخیص دهد چه زمانی باید منتظر آن باشد.

ریتم؛ ساختن نظم در زمان

یک ضرب آهنگ منظم را تصور کنید:

ضرب... ضرب... ضرب...

وقتی این توالی ادامه پیدا می کند، هر ضرب کاملا مستقل از ضرب قبلی نیست. فاصله منظم میان ضرب ها ساختاری زمانی ایجاد می کند.

با تکرار این ساختار، رویداد بعدی تا اندازه ای قابل پیش بینی می شود.

در نتیجه ریتم می تواند برای مغز نوعی «چارچوب زمانی» فراهم کند؛ چارچوبی که مشخص می کند رویدادها تقریبا در چه زمانی اتفاق خواهند افتاد.

وقتی انتظار، توجه را آماده می کند

اگر کودکی نداند صدای بعدی چه زمانی پخش خواهد شد، باید دائما در حالت انتظار باقی بماند.

اما اگر صداها از یک نظم زمانی مشخص پیروی کنند، امکان پیش بینی زمان تقریبی رویداد بعدی ایجاد می شود.

این تفاوت بسیار مهم است.

در چنین شرایطی می توان این پرسش را مطرح کرد که آیا ساختار ریتمیک می تواند به جهت دهی زمانی توجه کمک کند؛ یعنی کودک به تدریج یاد بگیرد توجه خود را در زمان مناسب برای دریافت محرک بعدی آماده کند.

حرکت ریتمیک؛ وقتی بدن هم باید توجه کند

موضوع زمانی جذاب تر می شود که کودک فقط شنونده نباشد و همراه ریتم حرکت کند.

برای مثال، اگر قرار باشد هم زمان با ضرب ها دست بزند، قدم بردارد یا روی یک ساز کوبه ای ضربه بزند، باید صدای قبلی را دنبال کند و حرکت بعدی خود را نیز برای زمان مناسب آماده سازد.

در اینجا توجه، شنیدن و حرکت در یک فعالیت مشترک قرار می گیرند.

در پژوهش ارسالی درباره حرکات ریتمیک نیز بر فرصت های «نظام مند، موزون و هماهنگ» تاکید شده و مطرح شده است که تکرار نظم در حرکات ریتمیک می تواند امکان پیش بینی اجزای بعدی حرکت را با کمک حافظه فراهم کند.

تکرار چرا اهمیت دارد؟

یک ضرب به تنهایی ریتم نمی سازد.

مغز برای تشخیص یک الگو به رابطه میان رویدادهای متوالی نیاز دارد.

تکرار باعث می شود کودک فرصت داشته باشد این رابطه زمانی را پیدا کند:

چه اتفاقی افتاد؟

چه زمانی دوباره اتفاق افتاد؟

و احتمالا چه زمانی دوباره اتفاق خواهد افتاد؟

بنابراین ارزش تکرار فقط در «تمرین بیشتر» نیست؛ تکرار می تواند به آشکارشدن ساختار زمانی یک فعالیت کمک کند.

آیا ریتم باعث افزایش توجه می شود؟

اینجا باید میان یک فرضیه جذاب و یک نتیجه قطعی تفاوت بگذاریم.

شواهد پژوهشی درباره فعالیت های ریتمیک، توجه و هماهنگی حسی حرکتی امیدوارکننده اند، اما نمی توان گفت هر فعالیت ریتمیکی برای همه کودکان با نیازهای ویژه باعث افزایش توجه می شود.

نوع اختلال یا تفاوت رشدی، سن کودک، ویژگی های حسی، نوع تکلیف، مدت تمرین، ساختار ریتم و حتی شیوه اندازه گیری توجه می توانند نتیجه را تغییر دهند.

بنابراین به جای گفتن:

«ریتم توجه کودک را افزایش می دهد»

دقیق تر است بپرسیم:

«تحت چه شرایطی فعالیت ریتمیک می تواند با تغییر در عملکرد توجه کودک همراه باشد؟»

از تمرین ریتمیک تا پژوهش قابل اندازه گیری

این پرسش را می توان آزمایش کرد.

می توان یک فعالیت مشخص ریتمیک طراحی کرد، ویژگی های آن را ثابت نگه داشت و عملکرد توجه کودک را با ابزارهای مناسب پیش و پس از یک دوره تمرین بررسی کرد.

حتی می توان شرایط متفاوتی ایجاد کرد:

ریتم منظم در برابر نامنظم؛

فعالیت ریتمیک در برابر فعالیت غیرریتمیک؛

شنیدن در برابر نواختن؛

یا سرعت های مختلف یک الگوی واحد.

در این صورت «موسیقی» دیگر یک مداخله مبهم نیست؛ ویژگی های آن به متغیرهای قابل بررسی تبدیل می شوند.

اما یک حلقه هنوز گم شده است

تا اینجا گفتیم نظم زمانی ممکن است به آماده شدن توجه برای رویداد بعدی کمک کند.

اما مغز چگونه می فهمد «بعدی» چه زمانی است؟

برای این کار باید اتفاقات قبلی را نگه دارد، فاصله زمانی میان آن ها را تشخیص دهد و بر اساس این اطلاعات درباره آینده نزدیک پیش بینی کند.

پس میان ریتم و توجه، یک مفهوم بسیار مهم قرار گرفته است:

پیش بینی.

پرسش یادداشت بعدی

وقتی کودک چند ضرب منظم را می شنود، آیا مغز او قبل از شنیدن ضرب بعدی برای آن آماده می شود؟

اگر پاسخ مثبت باشد، در فاصله کوتاه میان دو ضرب چه اتفاقی در مغز رخ می دهد؟

و حافظه چه نقشی در این پیش بینی دارد؟

سپیده سفاری

ادامه دارد...