نگاهی به اجتهاد در سیره علمی آیت الله شبیری زنجانی(۳)

یادداشت سوم: (روش اجتهاد آیت الله شبیری زنجانی)

 قرآن در فرآیند اجتهاد؛ از استظهار آیه تا بررسی تفاسیر و قرائن

در روش اجتهادی آیت الله سید موسی شبیری زنجانی، قرآن کریم جایگاهی مستقیم و بنیادین در فرآیند استنباط دارد. آیات الاحکام صرفا به عنوان مویدی برای حکمی که از منابع دیگر به دست آمده اند مطرح نمی شوند، بلکه خود آیات موضوع استظهار و تحلیل فقهی قرار می گیرند. نمونه روشن این روش، مباحث مربوط به آیات پوشش در درس خارج نکاح است؛ جایی که آیه ۳۱سوره نور، آیه ۵۹ سوره احزاب و روایات مرتبط، به صورت تفصیلی بررسی شده اند (شبیری زنجانی، دروس کتاب النکاح، جلسه ۳۹، ۳۰ آبان ۱۳۷۷؛ جلسه ۵۵، ۶ بهمن ۱۳۷۷؛ جلسه ۵۶، ۷ بهمن ۱۳۷۷).

در این شیوه، فهم آیه به یک ظهور ابتدایی و جدا از سایر شواهد محدود نمی شود. در مباحث مذکور، درباره مفاهیمی مانند «جلباب» و نحوه دلالت آیه بحث شده و در کنار متن قرآن، به منابع تفسیری و فقهی متعددی مراجعه شده است؛ از جمله التبیان شیخ طوسی، جوامع الجامع طبرسی، کنزالعرفان فاضل مقداد، کشف اللثام فاضل هندی و جواهر الکلام صاحب جواهر (شبیری زنجانی، دروس کتاب النکاح، جلسه ۵۶، ۷ بهمن ۱۳۷۷).

این روش نشان می دهد که استظهار از قرآن خود یک فرآیند تحقیقی است. فقیه ابتدا باید مفردات و دلالت الفاظ را بررسی کند، سپس سیاق و قرائن مرتبط را در نظر بگیرد و در صورت نیاز، دیدگاه مفسران و فقها را برای فهم دقیق تر آیه مورد مطالعه قرار دهد. ازاین رو، فاصله میان «متن آیه» و «حکم فقهی» با یک استناد ابتدایی به ظهور آیه پر نمی شود، بلکه نیازمند مجموعه ای از بررسی های مقدماتی و تطبیقی است. مقاله نیز بر همین اساس نتیجه می گیرد که قرآن در روش آیت الله شبیری زنجانی از مرحله تحقیق درباره دلالت تا مرحله مقایسه تفاسیر و تطبیق فقهی حضور دارد.

نکته مهم دیگر، جایگاه مراجعه به منابع تفسیری مختلف در کنار خود قرآن است. چنین مراجعه ای به معنای واگذاری فهم قرآن به اقوال مفسران نیست؛ بلکه اقوال تفسیری به عنوان بخشی از قرائن و داده های موثر در فرآیند استظهار بررسی می شوند. در نتیجه، فقیه از یک سو مستقیما با آیه مواجه است و از سوی دیگر، برای احراز دقیق تر دلالت آن، آرای تفسیری و فقهی مختلف را مقایسه می کند. این شیوه امکان می دهد که میان ظهور آیه، قرائن زبانی و تفسیری و نتیجه فقهی ارتباطی روشمند برقرار شود.

از این منظر، می توان ویژگی این روش را «استظهار چندلایه از آیات الاحکام» نامید؛ تعبیری تحلیلی برای توصیف شواهد مقاله، نه اصطلاحی منسوب به آیت الله شبیری زنجانی. در این فرآیند، متن قرآن نقطه آغاز است، اما بررسی لفظ، سیاق، آرای مفسران و دیگر قرائن، مسیر رسیدن به استنباط فقهی را تکمیل می کند. ازاین رو، مقاله تصریح می کند که در روش ایشان نمی توان کتاب و سنت را با رابطه «اصل و حاشیه» توصیف کرد؛ بلکه قرآن و سنت هر دو در ساختار استنباط جایگاه بنیادی دارند.

در نتیجه، قرآن در این روش نه منبعی تشریفاتی و نه صرفا موید یافته های فقهی است؛ بلکه یکی از منابع فعال و مستقیم استنباط است که فهم آن نیز نیازمند تحقیق در لفظ، سیاق، قرائن و میراث تفسیری است.

محمد صمدزاده- حوزه علمیه قم

به مناسبت ارتحال عالم و فقیه ربانی آیت الله سید موسی شبیری زنجانی(ره)

1 مهر 1405 برابر با 11 ربیع الثانی 1448