ضرورت های علم کلام در اندیشه امام شهید (ره)

 یادداشت (2) 

 

علم کلام از منظر امام شهید (ره) از بایدهایی برخوردار است که در ذیل بیان می شود.

1️⃣ بالندگی و گشودن افق جدید:

 بالندگی به معنای پیشرفت و یک قدم جلو رفتن و آفاق تازه ای را کشف کردن است. بالندگی به این نیست که ما در یک بحث، دقت بیشتری به خرج دهیم. فرض کنید مساله ای را ملای قرن ششم به گونه ای استدلال می کرد؛ ما امروز دقت بیشتری به خرج دهیم و بعضی از استدلالهای او را تحکیم و بعضی را رد کنیم و مساله را از آب درآوریم. کار، فقط این نیست؛ بلکه باز شدن آفاق نویی - هم در خود علم؛ هم در محصول علم است. اصول و کلام و دیگر مباحث نیز همین طور است. این، به حیات احتیاج دارد (دیدار جمعی از نخبگان حوزوی، 13/9/1374).

2️⃣ حرکت متناسب با نیاز زمان:

 اواسط دوران صفویه که می رسیم، یک دفعه، کتابهای کلامی رونق می گیرد؛ یعنی آن وقتی است که حکومت، استقرار پیدا کرده، شبهه و حرف پیدا می شود؛ تا جایی که علامه مجلسی رحمه الله کتاب عین الحیاه و حیات القلوب و حق الیقین می نویسد؛ یعنی عقاید و کلام می نویسد؛ آن هم، به زبان فارسی! یعنی نیازها، این است (دیدار با جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 26 / 2 / 1379).

3️⃣حضور فعال و تهاجم در برابر شبهات روز: 

امروز، حوزه ی علمیه از زمان خودش خیلی عقب است ما در گذشته عقب نبودیم و هر کس چیزی می گفت، فورا جوابش حاضر بود؛ ولی امروز این قدر مباحث کلامی در دنیا مطرح می شود که حوزه ی علمیه از آنها مطلع نیست ( دیدار جمعی از نخبگان حوزوی، 13/9/1374). امروز مباحث کلامی که برای دفاع از عقاید دینی مطرح است، غیر از مباحث آن وقتهاست. چه کسی حالا شبهه ی «ابن کمونه» را مطرح میکند؟ امروز شبهات فراوانی در عالم ذهنیات و معارف بشری هست. حوزه های علمیه باید این شبهات و راه مقابله با آنها را بدانند و در مقابل فلسفه ها و گرایشها و مذهبها، همیشه یک حالت برندگی و تهاجمی داشته باشند (درس خارج فقه، 31/06/1370) حوزه باید در متن حوادث علمی عالم باشد (خامنه ای، جهاد تبیین، ص 364).

4️⃣ طرح مسائل کلامی در مساجد:

 کلام مسئله مهمی است. امروز شبهات کلامی، حرفهای کلامی، مباحث جدید کلامی، که هرگز فکرش نمیشد، آمده وارد ذهنیات جامعه ما شده. خب، باید روی اینها بحث شود؛ و جایش مسجد است (دیدار اعضای مجمع عالی حکمت اسلامی، 23/11/1391).

5️⃣ حفظ وحدت و پرهیز از انتشار آثار تفرقه انگیز: 

یکی از کارهایی که باید انجام بگیرد، تلاش برای جلوگیری از نشر آثار تفرقه انگیز است. بحث مذهبی بکنند، کتابهای متعدد بنویسند، استدلالات کلامی بکنند و فضایل مورد نظر خودشان را در کتابها بیاورند - این مقوله ی دیگری است - اما آثاری را که موجب تفرقه، کینه و تعمیق بغض است، منتشر نکنند ( دیدار اعضای شورای عالی مجمع تقریب مذاهب اسلامی، 1/07/1370). برخی آثار تفرقه انگیز با هدف ایجاد بغض میان مسلمانان نوشته می شود و این به سود دشمنان اسلام است (بیانات در اجتماع زائران و مجاوران حرم مطهر رضوی، 27/05/1378). اعتنا به غدیر، ولایت و امامت، که رکن اصلی مذهب شیعه است، باید مثل بقیه مباحث مهم کلامی، مایه اختلاف بین مسلمانان نشود (بیانات درباره غدیر، 28/02/1374).

6️⃣ تخصصی شدن رشته کلام: 

کلام هم باید یک رشته ی اصلی باشد. نگویید که حالا چند ساعت هم کلام می گذاریم؛ نه. طلبه باید تا جایی بخواند، بعد طرف فقه یا کلام برود. به عنوان یک رشته ی اصلی در حوزه، باید مجتهد در کلام هم داشته باشیم ( دیدار جمعی از نخبگان حوزوی، 13/9/1374) کلام جایگاهی دیگر دارد. کلام، واقعا مسئله ای بسیار مهم است و باید به صورت تخصصی دنبال شود ( خامنه ای، بدان، ایدک الله، صفحه: ۳۴).

7️⃣ اولویت بخشی به کلام جدید:

 مقصود ما از کلام، کلام جدید است. کلام قدیم، بحث درباره ی مسائل توحید، صفات و ذات الله بوده است؛ در حالی که کلام جدید، اصلا در باب صفات الله، بحث نمی کند. کلام، در هر دوره ای مسائلی خاص دارد. به عنوان مثال، کلام زمان علامه رضوان الله علیه، کلام امروز نیست؛ به خاطر این که آن زمان، اصلا وجه تسمیه ی کلام همان بوده که درباره اش تکلم می کرده اند. این فایده ندارد. یعنی باید توجه شود مراد این نیست که هرچه متکلمین قدیم گفتند، کلام امروز هم باشد. من همین دیشب اشاره کردم که یکی از بحث های بسیار مهم در مساله ی کلام، فلسفه ی دین است. حتی فلسفه ی اخلاق هم شاید یکی از مباحث کلام جدید باشد. غرض؛ منظور من ازکلام، کلام جدید است ( خامنه ای، حوزه و روحانیت، ص ۸۶۴). 

 محمد صمدزاده - قم

مرکز تخصصی کلام