بایدها و نبایدهای مهارت شنیدن در صحیفه سجادیه و آموزه های اهل بیت(علیهم السلام)

یادداشت
بایدها و نبایدهای مهارت شنیدن در صحیفه سجادیه و آموزه های اهل بیت(علیهم السلام)

گاهی شنیدن، سخت تر از حرف زدن است. ممکن است صدای کسی را بشنویم، اما سخنش را نفهمیم؛ یا سخنش را بفهمیم، اما به آن توجه نکنیم. در نگاه اسلام، گوش دادن فقط شنیدن صدا نیست؛ نوعی رفتار اخلاقی و مهارتی است. در صحیفه سجادیه و سخنان دیگر اهل بیت(علیهم السلام)، برای شنیدن آدابی بیان شده است که به درست شنیدن، فهم بهتر سخن و بهره گیری شایسته از نعمت شنوایی کمک می کند. این آموزه ها را می توان در قالب بایدها و نبایدهای مهارت شنیدن بررسی کرد.

بایدهای شنیدن

شنیدن خوب، فقط گوش دادن نیست؛ توجه کردن، سخن نیکو را شنیدن و برای پذیرش حق آماده بودن را نیز دربرمی گیرد. بنابراین، شنیدن درست با چند رفتار مهم همراه است:

۱. توجه شایسته

شنیدن خوب از توجه آغاز می شود. امام سجاد(علیه السلام) درباره حق نصیحت کننده می فرماید: «وتفتح له سمعک حتی تفهم عنه نصیحته»؛ گوش خود را برای او بگشایی تا نصیحتش را بفهمی. پس گوش دادن واقعی، فقط حضور گوش نیست؛ حضور ذهن و توجه نیز لازم است. امیرالمومنین(علیه السلام) می فرماید: «من احسن الاستماع تعجل الانتفاع»؛ هرکس خوب گوش دهد، زودتر بهره مند می شود (تمیمی آمدی، ۱۴۱۰ق).

۲. شنیدن سخن نیکو

هر چیزی می تواند بر انسان اثر بگذارد؛ حتی آنچه می شنود. امام سجاد(علیه السلام) می فرماید: «لکل شیء فاکهه، وفاکهه السمع الکلام الحسن»؛ هر چیزی میوه ای دارد و میوه گوش، سخن نیکوست (مجلسی، ۱۳۱۵ق، ج ۷۸، ص ۱۶۰).

بنابراین، باید مراقب باشیم گوش خود را با چه سخنانی پر می کنیم؛ سخنانی که آگاهی و رشد می آورند یا حرف هایی که چیزی بر ما نمی افزایند.

۳. شنیدن برای پذیرش

شنیدن، وقتی ارزشمندتر می شود که به پذیرش حق بینجامد. امام سجاد(علیه السلام) درباره یاران پیامبر(صلی الله علیه وآله) می فرماید: «واستجابوا له حیث اسمعهم حجته»؛ هنگامی که حجت خود را برای آنان بیان کرد، دعوتش را پذیرفتند (صحیفه سجادیه، دعای ۴). همچنین حضرت در دعای 47 از خداوند می خواهد: «واجعلنا له سامعین»؛ ما را شنوندگان خودش قرار ده! پس شنونده خوب کسی نیست که فقط گوش بدهد؛ کسی است که اگر سخن حق را شنید، آماده پذیرش آن باشد.

نبایدهای شنیدن

شنیدن نیز مانند هر رفتار دیگری، مرزهایی دارد. گاهی درست شنیدن، یعنی بدانیم چه چیزی را نشنویم و چگونه به سخن دیگران احترام بگذاریم.

۱. شنیدن تا پایان

یکی از بی احترامی های رایج در گفت وگو، پریدن میان حرف دیگران است. قطع کلام، فرصت بیان کامل مقصود را از گوینده می گیرد. امام سجاد(علیه السلام) در دعای ۵۳ می فرماید: «رب افحمتنی ذنوبی، وانقطعت مقالتی»؛ پروردگارا، گناهانم مرا از سخن گفتن بازداشته و کلامم را بریده است. این عبارت مستقیما درباره قطع سخن دیگران نیست، اما می تواند اهمیت فرصت سخن گفتن را نشان دهد. در روایتی روشن تر، پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) می فرماید: «من عرض لاخیه المسلم المتکلم فی حدیثه فکانما خدش وجهه»؛ هرکس در سخن برادر مسلمان خود مداخله کند، گویی صورت او را خراشیده است (کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۶۶۰). گاهی احترام به یک انسان، فقط این است که اجازه دهیم حرفش تمام شود.

۲. گوش سپاری نابجا

هر سخنی برای هر گوشی نیست. گوش دادن به گفت وگوی خصوصی دیگران بدون اجازه، ورود به حریم آنان است. امام سجاد(علیه السلام) در دعایی 23 می فرماید: «واجعل بین یدیه سدا ... وتصم عن ذکری سمعه»؛ میان من و او مانعی قرار ده و گوش او را از شنیدن سخن من بازدار.

از این فراز می توان بر اهمیت حفظ حریم شنیداری تاکید کرد. همان گونه که نگاه کردن بدون اجازه به حریم خصوصی دیگران نادرست است، گوش دادن به سخنان خصوصی آنان نیز شایسته نیست.

۳. شنیدن سخن لغو

همه چیز ارزش شنیدن ندارد. امام سجاد(علیه السلام) در دعای ۴۴ از خداوند می خواهد: «حتی لا نصغی باسماعنا الی لغو»؛ تا با گوش های خود به لغو گوش نسپاریم.

امیرالمومنین(علیه السلام) نیز می فرماید: «ولا تصغ الی ما لا یزید فی صلاحک استماعه»؛ به چیزی که شنیدن آن بر صلاح تو نمی افزاید، گوش مسپار (تمیمی آمدی، ۱۴۱۰ق). گوش انسان سرمایه اوست؛ نباید آن را در اختیار هر سخنی قرار داد.

جمع بندی

در نگاه صحیفه سجادیه و آموزه های اهل بیت(علیهم السلام)، خوب شنیدن تنها گوش دادن نیست؛ بلکه هنر توجه، انتخاب، فهم و واکنش درست است. شنونده شایسته کسی است که با توجه گوش می دهد، سخن نیکو را برمی گزیند و برای پذیرش حق آمادگی دارد. در مقابل، سخن دیگران را تا پایان می شنود، از گوش سپاری نابجا پرهیز می کند و گوش خود را به سخنان لغو نمی سپارد. بنابراین، مهارت شنیدن در آموزه های اهل بیت(علیهم السلام)، هم به چگونگی شنیدن توجه دارد و هم به آنچه شایسته شنیدن نیست. اخلاق شنیدن از همین جا آغاز می شود: هر صدایی ارزش شنیدن ندارد، هر سخنی جواز قطع کردن ندارد و هر حقیقتی را نیز نمی توان بدون گوش شنوا دریافت.

منابع

۱. صحیفه سجادیه.

۲. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۲، ص ۶۶۰.

۳. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج ۷۸، ص ۱۶۰، تهران، ۱۳۱۵ق.

۴. تمیمی آمدی، عبدالواحد، غررالحکم، قم: دارالکتب الاسلامی، ۱۴۱۰ق.

۵. حویزی، عبدعلی، نورالثقلین، قم: اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.

بایدها و نبایدهای مهارت شنیدن در صحیفه سجادیه و آموزه های اهل بیت(علیهم السلام)

چکیده

مهارت شنیدن از رفتارهای مهم اخلاقی و ارتباطی انسان است. این پژوهش با هدف بررسی بایدها و نبایدهای مهارت شنیدن در صحیفه سجادیه و آموزه های اهل بیت(علیهم السلام)، به روش توصیفی تحلیلی و با بهره گیری از منابع کتابخانه ای انجام شد. یافته ها نشان می دهد توجه، شنیدن سخن نیکو و پذیرش حق از بایدها و قطع سخن، گوش سپاری نابجا و شنیدن لغو از نبایدهای شنیدن است. نتیجه آنکه آموزه های اهل بیت(علیهم السلام)، شنیدن را مهارتی اخلاقی و هدفمند می دانند.

کلیدواژه ها:مهارت شنیدن، صحیفه سجادیه، اهل بیت(علیهم السلام)، آداب شنیدن، اخلاق شنیدن.

۱. مقدمه

گاهی شنیدن، سخت تر از حرف زدن است. ممکن است صدای کسی را بشنویم، اما سخنش را نفهمیم؛ یا سخنش را بفهمیم، اما به آن توجه نکنیم. در نگاه اسلام، گوش دادن فقط شنیدن صدا نیست؛ نوعی رفتار اخلاقی و مهارتی است.

در صحیفه سجادیه و سخنان دیگر اهل بیت(علیهم السلام)، برای شنیدن آدابی بیان شده است که به درست شنیدن، فهم بهتر سخن و بهره گیری شایسته از نعمت شنوایی کمک می کند. این آموزه ها را می توان در قالب بایدها و نبایدهای مهارت شنیدن بررسی کرد.

روش پژوهش: این پژوهش به روش توصیفی تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه ای انجام شده است. در این روش، آموزه های مرتبط با مهارت شنیدن در صحیفه سجادیه و سخنان اهل بیت(علیهم السلام) گردآوری و بر اساس مضمون، در دو بخش بایدها و نبایدهای شنیدن بررسی شده اند.

۲. بایدهای شنیدن

شنیدن خوب، فقط گوش دادن نیست؛ توجه کردن، سخن نیکو را شنیدن و برای پذیرش حق آماده بودن را نیز دربرمی گیرد. بنابراین، شنیدن درست با چند رفتار مهم همراه است.

۲۱. توجه شایسته

شنیدن خوب از توجه آغاز می شود. امام سجاد(علیه السلام) درباره حق نصیحت کننده می فرماید:

«وتفتح له سمعک حتی تفهم عنه نصیحته»؛ گوش خود را برای او بگشایی تا نصیحتش را بفهمی.

پس گوش دادن واقعی، فقط حضور گوش نیست؛ حضور ذهن و توجه نیز لازم است. امیرالمومنین(علیه السلام) می فرماید:

«من احسن الاستماع تعجل الانتفاع»؛ هرکس خوب گوش دهد، زودتر بهره مند می شود (تمیمی آمدی، ۱۴۱۰ق).

۲۲. شنیدن سخن نیکو

هر چیزی می تواند بر انسان اثر بگذارد؛ حتی آنچه می شنود. امام سجاد(علیه السلام) می فرماید:

«لکل شیء فاکهه، وفاکهه السمع الکلام الحسن»؛ هر چیزی میوه ای دارد و میوه گوش، سخن نیکوست (مجلسی، ۱۳۱۵ق، ج ۷۸، ص ۱۶۰).

بنابراین، باید مراقب باشیم گوش خود را با چه سخنانی پر می کنیم؛ سخنانی که آگاهی و رشد می آورند یا حرف هایی که چیزی بر ما نمی افزایند.

۲۳. شنیدن برای پذیرش

شنیدن، وقتی ارزشمندتر می شود که به پذیرش حق بینجامد. امام سجاد(علیه السلام) درباره یاران پیامبر(صلی الله علیه وآله) می فرماید:

«واستجابوا له حیث اسمعهم حجته»؛ هنگامی که حجت خود را برای آنان بیان کرد، دعوتش را پذیرفتند (صحیفه سجادیه، دعای ۴).

همچنین حضرت در دعای ۴۷ از خداوند می خواهد:

«واجعلنا له سامعین»؛ ما را شنوندگان خودش قرار ده!

پس شنونده خوب کسی نیست که فقط گوش بدهد؛ کسی است که اگر سخن حق را شنید، آماده پذیرش آن باشد.

۳. نبایدهای شنیدن

شنیدن نیز مانند هر رفتار دیگری، مرزهایی دارد. گاهی درست شنیدن، یعنی بدانیم چه چیزی را نشنویم و چگونه به سخن دیگران احترام بگذاریم.

۳۱. شنیدن تا پایان

یکی از بی احترامی های رایج در گفت وگو، پریدن میان حرف دیگران است. قطع کلام، فرصت بیان کامل مقصود را از گوینده می گیرد.

امام سجاد(علیه السلام) در دعای ۵۳ می فرماید:

«رب افحمتنی ذنوبی، وانقطعت مقالتی»؛ پروردگارا، گناهانم مرا از سخن گفتن بازداشته و کلامم را بریده است.

این عبارت مستقیما درباره قطع سخن دیگران نیست، اما می تواند اهمیت فرصت سخن گفتن را نشان دهد. در روایتی روشن تر، پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) می فرماید:

«من عرض لاخیه المسلم المتکلم فی حدیثه فکانما خدش وجهه»؛ هرکس در سخن برادر مسلمان خود مداخله کند، گویی صورت او را خراشیده است (کلینی، الکافی، ج ۲، ص ۶۶۰).

گاهی احترام به یک انسان، فقط این است که اجازه دهیم حرفش تمام شود.

۳۲. گوش سپاری نابجا

هر سخنی برای هر گوشی نیست. گوش دادن به گفت وگوی خصوصی دیگران بدون اجازه، ورود به حریم آنان است.

امام سجاد(علیه السلام) در دعای ۲۳ می فرماید:

«واجعل بین یدیه سدا ... وتصم عن ذکری سمعه»؛ میان من و او مانعی قرار ده و گوش او را از شنیدن سخن من بازدار.

از این فراز می توان بر اهمیت حفظ حریم شنیداری تاکید کرد. همان گونه که نگاه کردن بدون اجازه به حریم خصوصی دیگران نادرست است، گوش دادن به سخنان خصوصی آنان نیز شایسته نیست.

۳۳. شنیدن سخن لغو

همه چیز ارزش شنیدن ندارد. امام سجاد(علیه السلام) در دعای ۴۴ از خداوند می خواهد: «حتی لا نصغی باسماعنا الی لغو»؛ تا با گوش های خود به لغو گوش نسپاریم. امیرالمومنین(علیه السلام) نیز می فرماید: «ولا تصغ الی ما لا یزید فی صلاحک استماعه»؛ به چیزی که شنیدن آن بر صلاح تو نمی افزاید، گوش مسپار (تمیمی آمدی، ۱۴۱۰ق). گوش انسان سرمایه اوست؛ نباید آن را در اختیار هر سخنی قرار داد.

۴. نتیجه گیری

بررسی آموزه های صحیفه سجادیه و سخنان اهل بیت(علیهم السلام) نشان می دهد که شنیدن، فراتر از دریافت صدا و یک مهارت ارتباطی، رفتاری اخلاقی و انسانی است. شنونده شایسته با توجه و حضور ذهن به سخن گوش می دهد، سخن نیکو را انتخاب می کند و در برابر سخن حق، آمادگی پذیرش دارد. در مقابل، از قطع کردن سخن دیگران، گوش سپاری به گفت وگوهای خصوصی و شنیدن سخنان لغو پرهیز می کند.

بر این اساس، آموزه های اهل بیت(علیهم السلام) برای شنیدن، هم به کیفیت گوش دادن و هم به انتخاب شنیدنی ها توجه دارند. انسان با مدیریت گوش خود می تواند از سخنان سودمند بهره ببرد، از امور بیهوده دوری کند و احترام بیشتری به دیگران بگذارد. ازاین رو، مهارت شنیدن در این آموزه ها بخشی از اخلاق فردی و اجتماعی انسان است و رعایت آن می تواند زمینه فهم بهتر، ارتباط شایسته تر و بهره گیری بیشتر از سخن حق را فراهم کند.

منابع

۱. صحیفه سجادیه.

۲. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۲، ص ۶۶۰.

۳. مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج ۷۸، ص ۱۶۰، تهران، ۱۳۱۵ق.

۴. تمیمی آمدی، عبدالواحد، غررالحکم، قم: دارالکتب الاسلامی، ۱۴۱۰ق.

۵. حویزی، عبدعلی، نورالثقلین، قم: اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.