هذیان و توهم؛ تفاوت در حوزه ادراک و تجربه حسی

یادداشت علمی

موضوع: هذیان و توهم؛ تفاوت در حوزه ادراک و تجربه حسی

مقدمه

انسان برای شناخت محیط اطراف خود، اطلاعات مختلفی را از طریق حواس دریافت می کند. سپس ذهن این اطلاعات را بررسی و تفسیر می کند و بر اساس آنها درباره افراد، رویدادها و شرایط مختلف قضاوت می کند. گاهی در این فرایند اختلال ایجاد می شود و فرد ممکن است واقعیت را به شکلی متفاوت از آنچه وجود دارد تجربه یا تفسیر کند.

هذیان و توهم از جمله پدیده هایی هستند که می توانند در این شرایط دیده شوند. اگرچه هر دو می توانند باعث شوند فرد واقعیت را متفاوت تجربه کند، اما از نظر ماهیت با یکدیگر تفاوت دارند.

(Garety & Freeman, 1999; Aleman & Larøi, 2008)بنابراین، پرسش اصلی این است که هذیان و توهم هرکدام در چه حوزه ای اتفاق می افتند؟

۱. هذیان و حوزه ادراک

هذیان، باوری نادرست و پایدار درباره واقعیت است که فرد با اطمینان به آن باور دارد و معمولا با وجود شواهد مخالف، به راحتی از آن دست نمی کشد.(Garety & Freeman, 1999) در هذیان، ممکن است خود رویداد یا محرک وجود داشته باشد، اما فرد آن را به شکل نادرستی تفسیر کند و بر اساس این تفسیر، به یک باور نادرست برسد. برای نمونه، فرد ممکن است ببیند دو نفر در خیابان با یکدیگر صحبت می کنند و باور کند که آنها درباره او صحبت می کنند در حالی که چنین ارتباطی وجود ندارد.

انواع هذیان

مهم ترین مضمون های هذیانی عبارت اند از:

1. هذیان بزرگ منشی

2. هذیان گزند و آسیب

3. هذیان گناه و تقصیر

4. هذیان تحت کنترل بودن

5. هذیان انتساب یا ارجاع

6. هذیان پخش فکر

در هذیان بزرگ منشی، این باور در فرد شکل می گیرد که قدرت، مقام، ثروت یا توانایی فوق العاده ای دارد؛ در هذیان گزند و آسیب، به این باور می رسد که دیگران او را تعقیب می کنند، زیر نظر دارند یا قصد آسیب رساندن به او را دارند؛ در هذیان گناه و تقصیر، فرد خود را مسئول یک اتفاق بد یا مرتکب گناهی بزرگ می داند، در حالی که چنین مسئولیتی با واقعیت مطابقت ندارد؛ در هذیان تحت کنترل بودن، فرد فکر می کند که افکار، احساسات یا رفتارهای او تحت کنترل یک عامل بیرونی قرار دارند؛ در هذیان انتساب یا ارجاع، فرد رویدادها، سخنان یا رفتارهای عادی محیط را به خود مربوط می داند، چنانچه مثال زده شد که فرد تصور کند صحبت دو نفر درباره او است؛ و در هذیان پخش فکر، فرد فکر می کند که دیگران می توانند افکار او را بخوانند یا از محتوای افکار خصوصی او آگاه شوند.

(Garety & Freeman, 1999; Freeman, 2007)

بنابراین، در هذیان، مشکل اصلی در نحوه برداشت و تفسیر فرد از واقعیت و باوری است که بر اساس آن شکل می گیرد. از این نظر، می توان گفت که هذیان در حوزه ادراک اتفاق می افتد. به عبارت دیگر در هذیان، حوزه ادراکی انسان دچار اختلال می شود.

هذیان → حوزه ادراک

۲. توهم و حوزه حواس

توهم به تجربه ای حسی گفته می شود که بدون وجود محرک خارجی متناسب در حواس رخ می دهد.

(Aleman & Larøi, 2008)

انواع توهم

توهم می تواند در هرکدام از پنج قوای حسی انسان اتفاق بیفتد:

1. توهم شنیداری

2. توهم بینایی

3. توهم لمسی

4. توهم بویایی

5. توهم چشایی

به این معنا که در توهم شنیداری، فرد صدای شخصی را می شنود که در واقع آنجا نیست؛ در توهم بینایی، فرد شخص، شیء یا تصویری را می بیند که در محیط خارج وجود ندارد؛ در توهم لمسی، فرد متوهم، احساس کند چیزی روی پوست او حرکت می کند یا کسی او را لمس می کند، بدون اینکه تماس واقعی وجود داشته باشد؛ در توهم بویایی، بویی مانند دود را مثلا احساس می کند، در حالی که منبعی برای آن وجود ندارد؛ و در توهم چشایی، مزه ای خاص را احساس می نماید، بدون اینکه ماده ای در اطراف وجود داشته باشد که آن مزه را ایجاد کند. (Aleman & Larøi, 2008)

بنابراین، ویژگی اصلی توهم این است که تجربه حسی بدون وجود محرک خارجی متناسب رخ می دهد. از این نظر، توهم در حوزه حواس و تجربه حسی قرار می گیرد. به عبارت دیگر در توهم، حواس انسان دچار اختلال می شود .

توهم → حوزه حواس

۳. تفاوت هذیان و توهم

تفاوت هذیان و توهم را می توان با یک مثال ساده روشن کرد. اگر فردی ببیند دو نفر در خیابان با یکدیگر صحبت می کنند و باور کند که آنها درباره او صحبت می کنند، در حالی که چنین چیزی واقعیت ندارد، با یک باور هذیانی روبه رو هستیم. اما اگر فرد صدایی را بشنود، در حالی که هیچ منبع خارجی برای آن صدا وجود ندارد، با توهم روبه رو هستیم.

بنابراین، تفاوت اصلی این دو در این است که هذیان به باور و تفسیر فرد درباره واقعیت مربوط می شود، اما توهم به تجربه حسی مربوط است (Garety & Freeman, 1999; Aleman & Larøi, 2008).

نتیجه گیری

هذیان و توهم هر دو می توانند تجربه فرد از واقعیت را تغییر دهند، اما از نظر ماهیت متفاوت اند. در هذیان، فرد باور نادرست و پایدار درباره واقعیت پیدا می کند و رویدادها یا اطلاعات واقعی را به شکل نادرستی تفسیر کند. بنابراین، هذیان در حوزه ادراک قرار می گیرد. در توهم، فرد تجربه ای حسی دارد، بدون اینکه محرک خارجی متناسبی برای آن وجود داشته باشد. بنابراین، توهم در حوزه حواس و تجربه حسی قرار می گیرد.

منابع

منابع فارسی

1. رحمتی، فاطمه. (۱۳۸۵). بررسی تاثیر اختلالات روانی غیر از جنون در مسئولیت کیفری. پایان نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.

2. عابدین زاده، زهرا. (۱۳۸۵). «اسکیزوفرنی؛ هیولای توهم». روزنامه رسالت، شماره ۶۳۸۹.

منابع لاتین

3. Aleman, A., & Larøi, F. (2008). Hallucinations: The Science of Idiosyncratic Perception. Washington, DC: American Psychological Association.

4. Garety, P. A., & Freeman, D. (1999). Cognitive approaches to delusions: A critical review of theories and evidence. British Journal of Clinical Psychology, 38(2), 113–154.

5. Freeman, D. (2007). Suspicious minds: The psychology of persecutory delusions. Clinical Psychology Review, 27(4), 425–457.