مسئولیت مدنی و ضمان در سامانه های خودکار هوش مصنوعی پزشکی؛ تحلیل الگوریتم های یادگیری عمیق در افق فقه امامیه و حقوق ساختاری

مقدمه و بیان مسئله:
ورود سامانه های مبتنی بر هوش مصنوعی (AI) و الگوریتم های یادگیری عمیق (Deep Learning) به چرخه تشخیص و درمان در مهندسی پزشکی (از الگوریتم های پردازش تصویر سی تی اسکن و MRI تا ربات های جراح خودکار)، دقت فرآیندهای درمانی را به شدت افزایش داده است. با این حال، ماهیت جعبه سیاه (Black Box) در الگوریتم های پیچیده عصبی، مسئله «خطا و آسیب احتمالی به بیمار» را با ابهام حقوقی و فقهی مواجه می سازد. سوال اساسی این است که در صورت بروز خطای تشخیصی یا درمانی توسط یک سیستم الگوریتمی خودکار، انتساب مسئولیت و ضمان (مسئولیت مدنی) متوجه کدام ضلع از زنجیره است: پزشک معالج، مهندس طراح الگوریتم، یا شرکت توسعه دهنده نرم افزار؟

تحلیل فنی و الگوریتمی:
از منظر مهندسی بیوالکتریک و هوش مصنوعی، مدل های یادگیری عمیق بر اساس محاسبات آماری احتمالاتی و شبکه های عصبی مصنوعی پیشرفته کار می کنند. ماهیت خودمختار (Autonomous) این سامانه ها و عدم توانایی انسان در تعقیب لحظه به لحظه فرآیند تصمیم گیری درون لایه های پنهان شبکه (Hidden Layers)، عدم قطعیت شناختی ایجاد می کند. از این رو، خطای الگوریتمی می تواند ناشی از داده های آموزش دهنده منحرف (Biased Data)، نویزهای ورودی، یا اورفیتینگ (Overfitting) باشد که تفکیک قصور انسانی از خطای ساختاری سیستم را پیچیده می کند.

تحلیل فقهی-اصولی و مسئولیت مدنی:
در حقوق اسلامی و فقه امامیه، چند قاعده مبنایی برای تبیین خطای هوش مصنوعی قابلیت استناد دارد:
۱. قاعده اتلاف و تسبیب: طبق اصل «من اتلف مال غیره فهو له ضامن» و «استناد عرفی فعل»، اگر سیستم هوش مصنوعی صرفا ابزاری تحت کنترل مستقیم پزشک باشد، پزشک به عنوان «مباشر» یا «سبب اقوی» ضامن است. اما در سامانه های سطح بالا که سیستم به صورت کاملا مستقل تصمیم گیری می کند، استناد خطای فیزیکی/زیستی به توسعه دهنده یا طراح (به عنوان سبب اقوی از مباشر) مطرح می شود.
۲. بررسی ادله «طبیب ضامن» و برائت نامه (استبراء): در فقه، شرط عدم ضمان برای پزشک متبحر و با اخذ رضایت نامه (با استناد به روایات مربوطه) پذیرفته شده است. در تقاطع با فناوری، اخذ رضایت آگاهانه از بیمار شامل «پذیرش مخاطرات فناوری های خودکار» نیز خواهد بود، مشروط بر اینکه مهندس پزشکی یا پزشک در به کارگیری الگوریتم دچار قصور یا تقصیر (مانند عدم به روزرسانی یا به کارگیری سامانه تاییدنشده) نشده باشند.
۳. دکترین مسئولیت محض و صندوق جبران خسارت فناوری: با توجه به صعب الانتقاد بودن خطای الگوریتمی به شخص حقیقی واحد، به نظر می رسد ایجاد صندوق های جبران خسارت ناشی از فناوری های نوین زیستی و پذیرش مسئولیت محض (Strict Liability) برای سازندگان و توسعه دهندگان، منطبق با مقاصد شریعت در صیانت از نفوس (حفظ نفس) و عدم هدررفت دم مسلمان (لا یبطل دم امرئ مسلم) باشد.

نتیجه گیری راهبردی:
تنظیم گری فقهی-حقوقی در حوزه هوش مصنوعی پزشکی، ضرورتی اجتناب ناپذیر برای تسهیل ورود فناوری های پیشرفته به نظام سلامت است. تبیین «مسئولیت توزیع شده» و بازتعریف قواعد تسبیب در الگوریتم های خودکار، می تواند علاوه بر صیانت از حقوق بیماران، امنیت خاطر را برای نوآوران حوزه مهندسی پزشکی و پزشکان فراهم سازد.

https://www.picofile.com/f/DzuAqcVZ3K/6Y7e-kqoMX-daXsXcfl68nOZk8-TlnEYRBfR1isd2RwIffyQA.png