سرگیجه؛ آیا همیشه مشکل از گوش داخلی است؟

سرگیجه؛ آیا همیشه مشکل از گوش داخلی است؟

 از جابه جایی کریستال های گوش تا میگرن و علائم هشداردهنده ای که نباید نادیده گرفت

چکیده
سرگیجه یکی از شکایت های شایع پزشکی است که ممکن است به صورت احساس چرخش محیط، عدم تعادل، سبکی سر یا احساس نزدیک شدن به غش تجربه شود. بسیاری از افراد سرگیجه را به مشکلات گوش داخلی نسبت می دهند؛ زیرا این بخش از بدن نقش مهمی در حفظ تعادل دارد. بااین حال، اختلالات گوش داخلی تنها علت سرگیجه نیستند و مشکلاتی مانند افت فشار خون، میگرن، کم آبی بدن، عوارض برخی داروها و در مواردی بیماری های عصبی نیز می توانند علائمی مشابه ایجاد کنند. شناخت نوع سرگیجه، مدت آن، عوامل تحریک کننده و علائم همراه به تشخیص دقیق تر کمک می کند. این یادداشت با زبانی ساده، علل شایع سرگیجه، روش های اولیه ارزیابی و نشانه هایی را بررسی می کند که نیازمند رسیدگی فوری پزشکی هستند.
کلیدواژه ها: سرگیجه، گوش داخلی، کریستال گوش، سرگیجه وضعیتی، میگرن دهلیزی، اختلال تعادل
مقدمه: وقتی همه چیز دور سرمان می چرخد
تصور کنید صبح از خواب بیدار می شوید، سرتان را به سمت دیگری می چرخانید و ناگهان احساس می کنید اتاق دور سرتان می چرخد. شاید چند ثانیه بعد همه چیز به حالت طبیعی برگردد؛ یا ممکن است سرگیجه آن قدر شدید باشد که نتوانید به راحتی بایستید یا راه بروید.
در چنین شرایطی، بسیاری از افراد می گویند «کریستال گوشم (یا مایع گوشم)جابه جا شده است» یا تصور می کنند فشار خونشان افت کرده است. اما آیا می توان تنها بر اساس احساس سرگیجه علت آن را مشخص کرد؟
پاسخ منفی است. سرگیجه یک علامت است، نه یک تشخیص قطعی. برای یافتن علت آن باید به نحوه شروع، مدت حملات، ارتباط با حرکت سر و علائم همراه توجه کرد.
۱. آیا گوش داخلی مسئول حفظ تعادل است؟
گوش داخلی فقط مسئول شنیدن نیست؛ بخشی از آن، یعنی دستگاه دهلیزی، در تشخیص حرکت سر و حفظ تعادل نقش دارد. مغز اطلاعات مربوط به تعادل را از گوش داخلی، بینایی و حس موقعیت اندام ها دریافت می کند و با کنار هم گذاشتن این اطلاعات، وضعیت بدن را تنظیم می کند.
اگر اطلاعات این سیستم ها با یکدیگر هماهنگ نباشند، ممکن است احساس چرخش، عدم تعادل، تهوع یا سرگیجه ایجاد شود.
اختلالات گوش داخلی از علل مهم سرگیجه چرخشی هستند، اما تنها علت نیستند. افت فشار خون، کم آبی، برخی داروها، میگرن و اختلالات عصبی نیز ممکن است با سرگیجه همراه باشند.
۲. کریستال گوش؛ چرا با چرخاندن سر سرگیجه می گیریم؟
یکی از علل شایع سرگیجه چرخشی، بیماری ای به نام «سرگیجه وضعیتی حمله ای خوش خیم» یا BPPV است.
در گوش داخلی ذرات بسیار ریزی وجود دارند که در حالت طبیعی در بخش مشخصی قرار گرفته اند. اگر این ذرات به داخل یکی از مجاری تعادلی وارد شوند، حرکت سر می تواند پیام های اشتباهی درباره وضعیت بدن به مغز ارسال کند.
علائم معمول این بیماری چیست؟
- سرگیجه چرخشی هنگام غلت زدن در تخت یا بلند شدن از رختخواب- بروز سرگیجه هنگام خم شدن یا نگاه کردن به سمت بالا- حملات کوتاه که معمولا چند ثانیه تا کمتر از یک دقیقه طول می کشند- احتمال تهوع، به ویژه هنگام حرکت دادن سر
البته هر سرگیجه ای که با حرکت سر تشدید می شود، الزاما ناشی از جابه جایی کریستال ها نیست.
در صورت تایید تشخیص، مانورهای درمانی مانند مانور اپلی می توانند ذرات را به محل مناسب بازگردانند و علائم را کاهش دهند. این مانورها بهتر است پس از ارزیابی و با توجه به شرایط بیمار انجام شوند؛ زیرا هر نوع سرگیجه ای با این روش درمان نمی شود.
۳. وقتی سرگیجه ساعت ها یا روزها ادامه پیدا می کند
سرگیجه ای که به طور ناگهانی آغاز می شود و برای ساعت ها یا روزها ادامه دارد، ممکن است علل متفاوتی داشته باشد.
یکی از این علل، التهاب عصب دهلیزی است که معمولا با سرگیجه شدید و عدم تعادل همراه می شود. در این وضعیت، کاهش شنوایی از ویژگی های معمول التهاب منفرد عصب دهلیزی نیست.
التهاب هزارتوی گوش یا لابیرنتیت نیز می تواند سرگیجه ایجاد کند و در صورت درگیر شدن بخش شنوایی، کاهش شنوایی یا وزوز گوش هم دیده شود.
بااین حال، شروع ناگهانی سرگیجه شدید و مداوم را نباید بدون معاینه به عفونت گوش نسبت داد؛ زیرا برخی مشکلات مغزی، از جمله سکته در بخش هایی از مغز مسئول تعادل، ممکن است علائم مشابهی داشته باشند.
۴. سرگیجه بدون بیماری گوش؛ از میگرن تا افت فشار خون
گاهی علت سرگیجه در گوش داخلی نیست.
میگرن دهلیزی: بعضی افراد دچار حملات سرگیجه، حساسیت به نور یا صدا و عدم تعادل می شوند که با میگرن ارتباط دارد. سردرد ممکن است هم زمان با سرگیجه وجود داشته باشد یا در بعضی حملات اصلا دیده نشود.
افت فشار خون هنگام برخاستن: اگر فرد پس از بلند شدن از حالت خوابیده یا نشسته دچار سبکی سر، تاری دید یا احساس نزدیک شدن به غش شود، افت فشار خون وضعیتی یکی از علل احتمالی است.
کم آبی یا افت قند خون

: کمبود مایعات و پایین آمدن قند خون در در افراد مستعد، به ویژه در شرایط خاص، ممکن است باعث ضعف و احساس سرگیجه شوند.
عوارض داروها: برخی داروها می توانند موجب سبکی سر، افت فشار خون یا اختلال تعادل شوند. اگر علائم پس از شروع یک داروی جدید ایجاد شده اند، بررسی داروها اهمیت دارد؛ اما دارو را نباید خودسرانه قطع کرد.
بنابراین، توصیف دقیق احساس بیمار اهمیت زیادی دارد. احساس چرخش محیط با احساس ضعف و نزدیک شدن به غش یکسان نیست و ممکن است به بررسی های متفاوتی نیاز داشته باشد.
۵. چه زمانی سرگیجه می تواند خطرناک باشد؟
بیشتر موارد سرگیجه ناشی از بیماری های گوش داخلی یا علل شایع دیگر هستند، اما بعضی علائم نیازمند اقدام فوری اند.
در صورت بروز سرگیجه ناگهانی همراه با هر یک از موارد زیر، باید احتمال یک مشکل عصبی جدی، از جمله سکته مغزی، در نظر گرفته شود:
- اختلال جدید در صحبت کردن یا بلع- دوبینی یا اختلال ناگهانی بینایی- ضعف یا بی حسی جدید در صورت، دست یا پا- ناتوانی جدید در ایستادن یا راه رفتن بدون کمک- سردرد بسیار شدید و ناگهانی یا درد جدید و شدید گردن- کاهش شنوایی ناگهانی همراه با سرگیجه
در چنین شرایطی باید فورا با اورژانس تماس گرفت و منتظر برطرف شدن خودبه خودی علائم نماند. حتی اگر علائم پس از مدت کوتاهی بهتر شوند، ارزیابی فوری ممکن است ضروری باشد.
این علائم به معنای قطعی بودن سکته نیستند، اما برای رد کردن علت های خطرناک به بررسی فوری نیاز دارند.
۶. برای تشخیص علت سرگیجه چه بررسی هایی لازم است؟
تشخیص صحیح معمولا با شرح حال دقیق و معاینه آغاز می شود. پزشک ممکن است درباره این موارد سوال کند:
- سرگیجه از چه زمانی شروع شده است؟- هر حمله چند ثانیه، چند دقیقه یا چند ساعت طول می کشد؟- آیا با چرخاندن سر یا بلند شدن از تخت آغاز می شود؟- آیا وزوز گوش، کاهش شنوایی، تهوع یا سردرد وجود دارد؟- آیا داروی جدیدی مصرف شده یا سابقه بیماری خاصی وجود دارد؟
بسته به یافته ها، معاینه گوش و سیستم عصبی، بررسی حرکات چشم، ارزیابی تعادل، اندازه گیری فشار خون در وضعیت های مختلف و آزمایش شنوایی ممکن است لازم باشند. تصویربرداری نیز در شرایط مشخص و بر اساس یافته های بالینی درخواست می شود، نه لزوما برای همه افراد.
برخی آزمون های تخصصی مانند مانورهای تشخیصی وضعیتی یا آزمون HINTS تنها در شرایط مناسب و توسط فرد آموزش دیده قابل تفسیر هستند؛ این آزمون ها برای خودارزیابی در خانه طراحی نشده اند.
۷. هنگام سرگیجه چه کار کنیم؟
اگر سرگیجه ایجاد شد:
۱. فورا بنشینید یا دراز بکشید تا خطر زمین خوردن کاهش یابد.۲. تا زمان برطرف شدن علائم از رانندگی، کار با دستگاه ها و بالا رفتن از ارتفاع خودداری کنید.۳. اگر هوشیار هستید و محدودیت پزشکی ندارید، مایعات کافی بنوشید.۴. از حرکات ناگهانی سر و برخاستن سریع پرهیز کنید.۵. اگر سرگیجه شدید، جدید، مداوم یا تکرارشونده است، برای ارزیابی پزشکی اقدام کنید.۶. از مصرف خودسرانه داروهای ضدسرگیجه یا انجام مانورهای درمانی بدون تشخیص مناسب بپرهیزید.
اگر سرگیجه ناگهانی با علائم هشداردهنده همراه است، اقدامات بالا جایگزین مراجعه فوری به اورژانس نیستند.
جمع بندی
سرگیجه همیشه از گوش داخلی ناشی نمی شود. جابه جایی ذرات گوش داخلی، التهاب عصب دهلیزی، میگرن، افت فشار خون و برخی داروها از علل احتمالی آن هستند. تشخیص علت به نوع احساس سرگیجه، مدت آن، عوامل تحریک کننده و علائم همراه بستگی دارد.
نکته مهم این است که سرگیجه ناگهانی و شدید، به خصوص همراه با اختلال گفتار، دوبینی، ضعف اندام ها، ناتوانی در راه رفتن یا کاهش شنوایی ناگهانی، نباید به سادگی به «مشکل گوش» نسبت داده شود.
سرگیجه یک علامت است؛ تشخیص درست زمانی آغاز می شود که به الگوی آن و نشانه های همراه توجه کنیم.
منابع
۱. National Health Service (NHS). Vertigo.https://www.nhs.uk/conditions/vertigo/
۲. National Health Service (NHS). Dizziness.https://www.nhs.uk/symptoms/dizziness/
۳. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Suspected neurological conditions: recognition and referral (NG127).https://www.nice.org.uk/guidance/ng127/chapter/Recommendations-for-adults-aged-over-16
۴. National Health Service (NHS). Labyrinthitis and vestibular neuritis.https://www.nhs.uk/conditions/labyrinthitis/
۵. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Stroke and transient ischaemic attack in over 16s: diagnosis and initial management.https://www.nice.org.uk/guidance/ng128