استعمار نوین تکنولوژی

مستعمره تکنولوژی؛ اربابان جهان و بردگان نامرئی

در گذشته، امپراتوری ها با لشکرکشی می آمدند. پرچم هایشان را بر فراز سرزمین ها می افراشتند، منابع را غارت می کردند و مردمان را به زنجیر می کشیدند. استعمار، چهره ای آشکار داشت؛ اسب و تفنگ و ناو جنگی ابزار سلطه بودند. مردم دشمن را می دیدند، صدای چکمه هایش را می شنیدند و می دانستند که اشغال شده اند.

اما جهان تغییر کرد.

امروز هیچ ناوگانی برای تصرف کشورها لازم نیست. دیگر نیازی نیست سربازان از مرزها عبور کنند تا ملتی تحت سلطه قرار گیرد. اربابان عصر جدید فهمیده اند که تسخیر ذهن، بسیار ارزان تر و سودآورتر از تسخیر سرزمین است. آنان دریافتند اگر بتوانند سبک زندگی انسان ها را تعیین کنند، دیگر احتیاجی به اشغال جغرافیا ندارند.

استعمار نوین، استعمار خاک نیست؛ استعمار ذهن است.

و شاید تلخ ترین حقیقت عصر ما این باشد که بسیاری از ملت ها تصور می کنند آزاد هستند، در حالی که هر روز بیشتر در «مستعمره تکنولوژی» فرو می روند.

انسان امروز صبح با صدای دستگاهی بیدار می شود که دیگران ساخته اند. اخبارش را از رسانه هایی دریافت می کند که دیگران اداره می کنند. افکارش را از شبکه هایی شکل می دهد که الگوریتم های دیگران طراحی کرده اند. لباسش را براساس مدی انتخاب می کند که مراکز قدرت فرهنگی تعیین کرده اند. غذایش را مطابق الگوهایی مصرف می کند که شرکت های چندملیتی تبلیغ کرده اند. بیماری هایش را با نسخه هایی درمان می کند که ساختارهای اقتصادی جهانی سود آن را محاسبه کرده اند.

در ظاهر آزاد است.

اما آیا واقعا آزاد است؟

استعمار قدیم از انسان نیروی کار می گرفت. استعمار جدید از انسان زمان می گیرد.

و زمان، ارزشمندترین سرمایه زندگی است.

شاید کارگری در قرن نوزدهم ده ساعت در معدن کار می کرد و شب به خانه بازمی گشت. اما انسان امروز گاه شانزده ساعت از روز خود را در اختیار شبکه های دیجیتالی قرار می دهد. ساعت ها در تلفن همراه، رسانه های اجتماعی، پلتفرم های ویدئویی و سامانه های آنلاین غوطه ور می شود؛ بدون آنکه متوجه باشد محصول اصلی این بازار، خود اوست.

او مصرف کننده نیست.

او کالاست.

توجه او کالا است.داده های او کالا است.

رفتار او کالا است.احساسات او کالا است.

حتی تنهایی، ترس، امید و رویاهایش نیز به داده تبدیل می شوند و در بازارهای عظیم اطلاعات، ارزش اقتصادی پیدا می کنند.

برده داری قدیم بر بدن انسان سلطه داشت؛ برده داری جدید بر ذهن انسان حکومت می کند.

زنجیرهای گذشته آهنی بودند و دیده می شدند.

زنجیرهای امروز نامرئی اند و به همین دلیل خطرناک ترند.

در گذشته، برده می دانست که برده است. امروز بسیاری از بردگان، نام آزادی را بر اسارت خود گذاشته اند.

وقتی الگوریتمی تعیین می کند چه چیزی ببینی، چه چیزی بخوانی، به چه چیزی بخندی و از چه چیزی خشمگین شوی، آیا هنوز انتخاب هایت کاملا متعلق به خود تو هستند؟

وقتی نرم افزارهای خارجی وظیفه هدایت زندگی دیجیتال انسان را بر عهده می گیرند، مرز میان آزادی و هدایت پنهان کجاست؟

امروز جنگ اصلی بر سر نفت و طلا نیست.

جنگ اصلی بر سر مغز انسان است.

هرچه تکنولوژی پیشرفته تر می شود، رقابت برای تصرف توجه انسان نیز شدیدتر می شود. شرکت های عظیم جهانی میلیاردها دلار هزینه نمی کنند تا فقط خدمات ارائه دهند. آنان می خواهند رفتار انسان را پیش بینی کنند، کنترل کنند و در نهایت جهت دهند.

در این جهان جدید، استعمارگر کسی است که زیرساخت را در اختیار دارد.

کسی که موتور جستجو را کنترل می کند.

کسی که شبکه اجتماعی را کنترل می کند.

کسی که سیستم عامل را کنترل می کند.

کسی که تراشه را تولید می کند.

کسی که هوش مصنوعی را توسعه می دهد.

و مستعمره کسی است که همه این ها را مصرف می کند اما هیچ یک را نمی سازد.

تفاوتی ندارد آن قدرت در غرب باشد یا شرق.

سلطه، سلطه است.

بردگی، بردگی است.

گاهی یک ملت تصور می کند از نفوذ غرب خارج شده است، اما همزمان در وابستگی به قدرتی شرقی فرو می رود. نام ارباب عوض می شود اما ماهیت رابطه ثابت می ماند. زیرا مسئله شرق و غرب نیست؛ مسئله مرکز و پیرامون است. مسئله تولیدکننده و مصرف کننده است.

هر ملتی که فقط مصرف کننده فناوری باشد، دیر یا زود بخشی از مستعمره تکنولوژی خواهد شد.

امروز بسیاری از کشورهای جهان سوم در وضعیتی عجیب زندگی می کنند. دانشگاه دارند اما فناوری بنیادین تولید نمی کنند. میلیون ها کاربر اینترنت دارند اما مالک زیرساخت نیستند. میلیون ها ساعت از عمر شهروندانشان در پلتفرم های خارجی سپری می شود، اما سهمی ناچیز از ثروتی که ایجاد می شود به خود آنان بازمی گردد.

آنان مصرف می کنند.

دیگران سود می برند.

آنان داده تولید می کنند.

دیگران قدرت به دست می آورند.

آنان مشتری هستند.

دیگران ارباب بازار.

این چرخه، همان چهره جدید استعمار است.

اما سلطه فقط اقتصادی نیست.

تهاجمی خاموش تر نیز وجود دارد؛ تهاجم فرهنگی.

فرهنگ ها زمانی با لشکرها نابود می شدند، اما امروز با صفحه نمایش ها تغییر می کنند. زبان ها، ارزش ها، معیارهای زیبایی، سبک پوشش، الگوهای مصرف، تعریف موفقیت، مفهوم خانواده و حتی برداشت انسان از خودش، به آرامی دگرگون می شود.

جوانی که هزاران کیلومتر دورتر از مراکز قدرت زندگی می کند، ممکن است بیش از آنکه تاریخ سرزمین خود را بشناسد، با زندگی سلبریتی های جهانی آشنا باشد. ممکن است نام برندها را بهتر از نام اندیشمندان وطن خود بداند. ممکن است آرزوهایش را نه از فرهنگ خود، بلکه از تصاویر تولید شده در کارخانه های رسانه ای جهان اقتباس کند.

بدین ترتیب، استعمار نوین نه با زور، بلکه با جذابیت عمل می کند.

نه با اجبار، بلکه با عادت.

نه با تهدید، بلکه با وابستگی.

وابستگی، ستون اصلی مستعمره تکنولوژی است.

هرچه وابستگی بیشتر شود، آزادی کمتر می شود.

ملتی که نتواند ابزارهای حیاتی خود را تولید کند، نمی تواند سرنوشت خود را نیز کاملا تعیین کند. زیرا هر زمان که جریان فناوری متوقف شود، بخشی از حیات اقتصادی و اجتماعی آن فلج خواهد شد.

استقلال حقیقی فقط داشتن پرچم و سرود ملی نیست.

استقلال حقیقی یعنی توانایی اندیشیدن، تولید کردن، نوآوری کردن و ساختن.

یعنی جامعه بتواند انتخاب کند، نه اینکه فقط از میان گزینه هایی که دیگران برایش تعیین کرده اند یکی را برگزیند.

ریشه بحران جهان سوم نیز همین جاست. بسیاری از ملت ها آزادی سیاسی را طلب کرده اند اما استقلال فناورانه را فراموش کرده اند. در حالی که در عصر دیجیتال، کشوری که فناوری پیشرفته تولید نمی کند، ناگزیر فناوری وارد می کند؛ و کشوری که فناوری وارد می کند، بخشی از قدرت تصمیم گیری خود را نیز وارد می کند.

امروز مسئله این نیست که تلفن همراه خوب است یا بد، اینترنت خوب است یا بد، هوش مصنوعی خوب است یا بد. تکنولوژی ذاتا دشمن انسان نیست. برعکس، یکی از بزرگ ترین دستاوردهای تمدن بشری است.

پرسش اصلی چیز دیگری است:

آیا انسان مالک تکنولوژی است یا تکنولوژی مالک انسان؟

آیا ملت ها سازندگان آینده اند یا فقط مصرف کنندگان آن؟

آیا ما از ابزار استفاده می کنیم یا ابزارها از ما استفاده می کنند؟

این پرسش ها سرنوشت قرن بیست و یکم را تعیین خواهند کرد.

زیرا نبرد آینده میان کشورها، نبرد ارتش ها نیست؛ نبرد اکوسیستم های فناورانه است. پیروزان آینده کسانی خواهند بود که بتوانند دانش تولید کنند، فناوری خلق کنند و فرهنگ مستقل خود را در کنار پیشرفت علمی حفظ نمایند.

مستعمره تکنولوژی، سرزمینی نیست که روی نقشه مشخص باشد. این مستعمره در ذهن انسان ها ساخته می شود. هر جا که اراده یک ملت جای خود را به وابستگی بدهد، هر جا که خلاقیت قربانی مصرف گرایی شود، هر جا که مردم به جای آفرینش، تنها به تماشای ساخته های دیگران بنشینند، بخشی از آن مستعمره شکل گرفته است.

و شاید بزرگ ترین انقلاب عصر ما نه انقلاب سیاسی، بلکه انقلاب آگاهی باشد؛ لحظه ای که انسان بفهمد آزادی فقط رهایی از اشغال سرزمین نیست.

آزادی واقعی، رهایی ذهن از سلطه نامرئی است.

روزی استعمارگران برای تصرف جهان به کشتی نیاز داشتند.

امروز به کابل، ماهواره، سرور، الگوریتم و هوش مصنوعی نیاز دارند.

و شاید بزرگ ترین پرسش قرن ما این باشد:

آیا بشر ارباب تکنولوژی خواهد ماند، یا تکنولوژی به ابزار اربابان تازه برای ساختن بزرگ ترین امپراتوری تاریخ تبدیل خواهد شد؛ امپراتوری ای که مرز ندارد، پرچم ندارد، اما میلیاردها انسان را در خاموش ترین و نامرئی ترین شکل بردگی در خود جای داده است؟

، پرسش اصلی دیگر این نیست که آیا ملت های جهان سوم در معرض استعمار هستند یا نه؛ پرسش این است که چگونه می توان از استعمار نامرئی عصر تکنولوژی رهایی یافت. زیرا آگاهی بدون راه رهایی تنها به یاس منتهی می شود و شناخت زنجیرها زمانی ارزشمند است که اراده ای برای گسستن آنها وجود داشته باشد. رهایی از مستعمره تکنولوژی به معنای نفی علم، دشمنی با فناوری یا بازگشت به گذشته نیست؛ چنین اندیشه ای خود نوعی شکست است. راه نجات در فرار از تکنولوژی نیست، در مالکیت تکنولوژی است. ملتی که نتواند فناوری تولید کند، ناچار فناوری مصرف خواهد کرد و ملتی که تنها مصرف کننده باشد، دیر یا زود در مدار وابستگی گرفتار خواهد شد. نخستین گام رهایی، بازگشت به استقلال فکری است. تا زمانی که ذهن یک جامعه باور داشته باشد که هر ایده ارزشمند باید از بیرون مرزهایش وارد شود، آن جامعه حتی پیش از شکست اقتصادی و علمی، از نظر روانی شکست خورده است. آزادی از لحظه ای آغاز می شود که یک ملت به توانایی خلق کردن خود ایمان بیاورد. دانشگاه ها باید از مراکز آموزش مصرف دانش به مراکز تولید دانش تبدیل شوند. جوانان باید به جای رویای کار کردن برای امپراتوری های فناوری جهان، رویای ساختن امپراتوری های فناوری سرزمین خود را در سر بپرورانند. مدارس باید به جای تربیت کاربر، آفریننده تربیت کنند و خانواده ها باید فرزندان خود را از کودکی با فرهنگ ساختن آشنا سازند. جامعه ای که تنها استفاده کردن را بیاموزد، هرگز به استقلال نخواهد رسید.

دومین گام رهایی، بازسازی هویت فرهنگی است. ملتی که فرهنگ خود را از دست بدهد، حتی اگر ثروتمند و پیشرفته باشد، سرانجام به مصرف کننده فرهنگ دیگران تبدیل خواهد شد. باید میان استفاده از فناوری جهانی و حفظ شخصیت فرهنگی تعادل برقرار شود. نباید اجازه داد که زبان، تاریخ، سنت ها، ادبیات و حافظه تاریخی ملت ها در سیلاب رسانه های جهانی محو شوند. هر نسلی که گذشته خود را فراموش کند، آینده خود را نیز به دست دیگران خواهد سپرد. رهایی زمانی آغاز می شود که مردم دوباره به فرهنگ خویش به عنوان منبعی برای تولید اندیشه و نه فقط میراثی برای موزه ها نگاه کنند.

سومین گام، استقلال نسبی زیرساختی است. هیچ کشوری نمی تواند در دنیای به هم پیوسته امروز کاملا مستقل باشد، اما هر ملتی می تواند وابستگی خود را کاهش دهد. توسعه نرم افزارهای بومی، سرمایه گذاری در تحقیقات پیشرفته، ایجاد مراکز داده، حمایت از شرکت های فناور، تربیت دانشمندان و مهندسان خلاق و شکل گیری زنجیره های تولید فناوری، بخشی از مسیر کاهش وابستگی هستند. کشوری که فقط بازار مصرف باشد، میدان بازی دیگران خواهد شد؛ اما کشوری که تولیدکننده باشد، سهمی از قدرت آینده را در اختیار خواهد گرفت.

چهارمین گام، آزادسازی زمان انسان است. بزرگ ترین سرمایه ملت ها نه نفت و نه معادن، بلکه ساعات عمر مردم آنهاست. میلیون ها ساعت که هر روز در چرخه های اعتیادآور رسانه ای هدر می رود، می تواند به پژوهش، آموزش، نوآوری و آفرینش تبدیل شود. انسان باید دوباره مالک توجه خود شود. هر دقیقه ای که آگاهانه مدیریت شود، گامی در جهت آزادی است و هر ساعتی که بدون اختیار در اختیار ماشین های جذب توجه قرار گیرد، بخشی از بردگی نوین را بازتولید می کند. آزادی دیجیتال پیش از آنکه یک مسئله سیاسی باشد، یک مسئله شخصی و اخلاقی است؛ یعنی توانایی نه گفتن به سلطه بی وقفه الگوریتم ها بر ذهن و زمان.

پنجمین گام، ایجاد اقتصاد دانش محور است. ملت ها زمانی از جایگاه پیرامونی خارج می شوند که ارزش افزوده را خود خلق کنند. صادرات مواد خام همیشه سودی کمتر از صادرات دانش دارد. آینده متعلق به کشورهایی است که ایده تولید می کنند، نه صرفا منابع طبیعی. جهان آینده جهان تراشه ها، هوش مصنوعی، فناوری های زیستی، انرژی های نو، محاسبات پیشرفته و صنایع فضایی است. هر ملتی که در این عرصه ها نقش آفرین نباشد، ناچار نقش مصرف کننده را خواهد پذیرفت و مصرف کننده هرگز تعیین کننده قواعد بازی نیست.

در نهایت، مهم ترین راه رهایی را باید در بیداری آگاهی جمعی جست وجو کرد. هیچ قدرتی نمی تواند ملتی را برای همیشه تحت سلطه نگه دارد اگر آن ملت ماهیت سلطه را بشناسد و اراده عبور از آن را در خود زنده کند. مستعمره تکنولوژی در کارخانه ها و سرورها ساخته نمی شود؛ نخست در ذهن انسان شکل می گیرد و دقیقا به همین دلیل نیز نقطه آغاز آزادی، ذهن انسان است. روزی ملت ها برای آزادی سرزمین های اشغال شده قیام می کردند؛ امروز باید برای آزادی اندیشه، زمان، خلاقیت و اراده خویش قیام کنند. آینده از آن ملت هایی نخواهد بود که بیشترین منابع طبیعی را دارند، بلکه از آن ملت هایی خواهد بود که می دانند چگونه از مصرف کننده به آفریننده، از پیرو به پیشرو و از مستعمره به صاحب تمدن تبدیل شوند. تنها در آن زمان است که تکنولوژی از ابزار سلطه به ابزار رهایی بدل خواهد شد و انسان به جای آنکه سوخت ماشین های عظیم قدرت باشد، دوباره به خالق سرنوشت خویش تبدیل می شود.

دکتر محمدآزادی . هوافضا دادار لکستان . LAK.COM

info@lakestan.com