تحلیل شناختی چندمعنایی حرف ربط «و» در زبان فارسی بازنمایی یک مقوله شعاعی

حرف ربط «و» به عنوان پرکاربردترین عنصر پیونددهنده در زبان فارسی همواره در کانون توجه دستورپژوهان قرار داشته است. رویکردهای سنتی با ارائه فهرستی گسسته از معانی متعدد، آن فاقد توان تبیین نظام مند چرایی این کثرت معنایی هستند. در سوی مقابل برخی رویکردهای جدید با گرایشی تقلیل گرایانه نفس وجود چند معنایی را انکار می کنند. این پژوهش با عبور از این دوگانگی در پی ارائه الگویی میانه است که هم کثرت معانی را بپذیرد و هم انسجام درونی حاکم بر آن را تبیین کند. پرسش اصلی تحقیق این است آیا میتوان معانی چندگانه حرف و را در قالب یک شبکه شناختی منسجم و انگیخته بازنمایی کرد؟ برای پاسخ به این پرسش از نظریه مقوله های شعاعی جورج لیکاف به عنوان چارچوبی بنیادین در معناشناسی شناختی، بهره گرفته شده است. داده های پژوهش حاضر معانی و مثال های گردآوری شده در مطالعات توصیفی پیشین است که در اینجا به عنوان ماده خام تحلیل شبکه ای مجددا مورد بررسی قرار می گیرند. یافته ها نشان می دهند که معنای سرنمون «و»، هم نشینی و اتصال عینی دو موجود یا رخداد است. دیگر معانی ثبت شده از قبیل، علی، تقابلی، تفسیری، ایجازی، برابری، حصر و ... اعضای حاشیه ای یک شبکه شعاعی به هم پیوسته را تشکیل می دهند که از طریق فرآیندهای شناختی توسیع مجازی بر پایه مجاورت (علی)، توسیع استعاری (نگاشت از حوزه ملموس فیزیکی به حوزه انتزاعی) و توسیع کاربردی - گفتمانی از این هسته مشتق شده اند. نتیجه کلی آن است که چند معنایی و پدیده ای تصادفی یا حاصل حذف نحوی نیست بلکه بازتابی نظام مند از سازماندهی شناختی مفهوم «پیوند» در ذهن گویشور فارسی زبان و تجلی یک مقوله شعاعی است. الگوی پیشنهادی نه تنها خلا تبیینی رویکردهای فهرست وار را پر می کند بلکه در مقایسه با دیدگاه های تقلیل گرایانه با پذیرش همزمان کثرت و انسجام از قدرت توصیفی و تبیینی بیشتری برخوردار است.

Keywords:

معناشناسی , شناختی , چند معنایی , مقوله های شعاعی جورج لیکاف , حرف ربط «و»