تحلیل مخاطب مفروض در نثر تعلیمی و تجربه محور عین القضات همدانی

متون منظوم و منثور عرفانی به منظور پاسخ به مخاطبان خاص خود و با هدف انتقال آموزه ها یا تجارب عرفانی به مریدان و سالکان نوشته می شود. در این متون اسلوب خطابی ویژه ای چون سوال و جواب و خطاب مستقیم یا دوم شخص دیده می شود؛ با این حال کتاب تمهیدات از نظر طرح مباحث ویژه درباره مخاطبان و نیز در نظر گرفتن سطوح مختلف مخاطبان در یک اثر جایگاه ویژه ای دارد و از بسیاری از آثار عرفانی متمایز است. با توجه به همین مسئله و به منظور شناخت بهتر اندیشه و زبان عین القضات همدانی در کتاب تمهیدات، در این جستار با روش توصیفی-تحلیلی مخاطبان مفروض این نویسنده و جایگاه و تاثیر آنان بر شکل گیری زبان این متن را بررسی کردیم. در این پژوهش بر اساس تفکیک مختصات دستوری یا عناصر زبانی خطابی به متن پژوهی نپرداختیم بلکه با تکیه بر دیدگاه مخاطب مفروض، سطوح مختلف مخاطبان را مبنای تفکیک و طبقه بندی مباحث قرار دادیم و در پی آن بودیم که نشان دهیم زبان و اندیشه عین القضات در مواجهه با هرکدام از این مخاطبان مفروض به چه صورتی است. براساس یافته های این تحقیق، مخاطب عین القضات در کتاب تمهیدات جایگاهی سیال دارد و در سطوح مختلف محرمانگی و حضور و غیاب قرار می گیرد ضمن آنکه دریافت مخاطب از کلام نیز بر اساس سطح معرفت و اندیشه خود او متفاوت و در عین حال معتبر است.

Keywords:

مخاطب مفروض , نثر تعلیمی , نثر تجربه محور , تمهیدات عین القضات همدانی , نثر عرفانی