معرفی ابتکار کمربند و راه (Belt and Road Initiative - BRI)
ابتکار کمربند و راه (Belt and Road Initiative - BRI) که در سال ۲۰۱۳ توسط دولت چین مطرح شد، به عنوان یک راهبرد کلان توسعه ای، با هدف ارتقاء سطح ارتباطات بین قاره ای، توسعه زیرساخت ها و تقویت همگرایی اقتصادی در سه قاره آسیا، اروپا و آفریقا طراحی شده است. در این چارچوب، چین تلاش دارد از طریق مسیرهای زمینی و دریایی، ارتباط مستمری با کشورهای مختلف از جمله آسیای مرکزی، خاورمیانه، جنوب و جنوب شرق آسیا، آفریقا و اروپا برقرار سازد. این ابتکار در ابتدا بر پروژه های بزرگ زیرساختی نظیر جاده ها، خطوط ریلی، بنادر و نیروگاه ها تمرکز داشت، اما با گذر زمان، ابعاد آن گسترده تر شده و حوزه هایی چون تسهیل تجارت، هماهنگی سیاست ها، ادغام مالی و تعاملات انسانی را نیز شامل می شود.
هدف اصلی این طرح، ایجاد شبکه ای گسترده و ایمن از مسیرهای زمینی، دریایی و هوایی برای بهبود جریان سرمایه گذاری، توسعه تجارت بین المللی و کاهش موانع لجستیکی است. شاخص های تسهیل تجارت، از جمله دسترسی به بازارها، کیفیت خدمات حمل ونقل و بهره گیری از فناوری های نوین، در تحقق این اهداف نقش کلیدی دارند. طبق آمارهای وزارت بازرگانی چین، در فاصله سال های ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۹ حجم مبادلات تجاری چین با کشورهای عضوBRI به بیش از ۶۴۰۰ میلیارد دلار رسید و در سال ۲۰۲۰ نیز به حدود ۱۳۵۰ میلیارد دلار، معادل ۲۹ درصد از کل تجارت خارجی چین، افزایش یافت. همچنین در همین سال، سرمایه گذاری مستقیم چین در کشورهای آفریقایی در چارچوب BRI، بالغ بر ۱۲.۶ میلیارد دلار بوده که ۲۷ درصد از کل سرمایه گذاری خارجی این کشور را تشکیل می دهد. پیش بینی ها نشان می دهد تمرکز آتی چین بیشتر بر کشورهای آسیایی و پروژه های حمل ونقل خواهد بود تا بتواند از مزایای توافق نامه های چندجانبه و منطقه ای بهره گیرد.
جمهوری اسلامی ایران نیز به عنوان یکی از کشورهای واقع در جغرافیای BRI، دارای ظرفیت های قابل توجهی برای بهره برداری از این ابتکار است. ایران به دلیل موقعیت راهبردی خود در تقاطع شرق و غرب، می تواند به عنوان گذرگاه کلیدی در مسیرهای زمینی و دریایی طرح عمل کند. در سال ۱۳۹۹، حدود ۳۷ درصد از صادرات ایران به کشورهای عضو کریدور BRI اختصاص یافت و نزدیک به ۳۸ درصد از واردات ایران نیز از همین کشورها تامین شد. شاخص اکمال تجاری ایران با این کشورها نیز در بخش صادرات ۵۹ درصد و در بخش واردات ۳۸ درصد برآورد شده است که نشان دهنده وجود ظرفیت های قابل توجه برای توسعه بیشتر همکاری های تجاری دوجانبه است.
با وجود ماهیت اقتصادی این ابتکار، ابعاد سیاسی و ژئوپلیتیکی آن نیز قابل توجه است. چین از BRI به عنوان بستری برای افزایش نفوذ جهانی خود استفاده می کند و برخی تحلیل ها از جمله در گزارش های نهادهای اطلاعاتی آمریکا، حاکی از آن است که پکن با استفاده از این طرح، قصد دارد تا سال ۲۰۴۰ به جایگاه برتر در نظام جهانی دست یابد. برای ایران که تحت فشار تحریم های گسترده قرار دارد، BRI می تواند فرصتی برای خنثی سازی آثار تحریم ها از طریق همکاری با چین در حوزه های مالی، تجاری و زیرساختی باشد. همچنین، ارتقای نقش ترانزیتی ایران در کریدورهای بین المللی می تواند جایگاه ژئوپلیتیکی کشور را بازتعریف کند؛ جایگاهی که در سال های اخیر با پروژه هایی چون خط لوله باکو–تفلیس–جیهان به چالش کشیده شده است.
با این حال، ابتکار کمربند و راه با انتقادات متعددی نیز مواجه است. دولت آمریکا و برخی نهادهای بین المللی این طرح را به ایجاد بدهی های سنگین برای کشورهای در حال توسعه، عدم شفافیت مالی، نقض حقوق کارگران و بی توجهی به ملاحظات زیست محیطی متهم کرده اند. در کنار آمریکا، کشورهایی نظیر هند و ژاپن نیز نگاه رقابتی بهBRI دارند، به ویژه در آسیای مرکزی که صحنه رقابت های ژئواستراتژیک چین، روسیه و سایر بازیگران منطقه ای است. در این میان، اگرچه روابط روسیه و چین دارای پیچیدگی هایی است، اما تقابل مشترک با نفوذ غرب، آنان را به همکاری در قالب هایی نظیر اتحادیه اقتصادی اوراسیا سوق داده است.
برای ایران، بهره برداری موثر از BRI نیازمند توجه هم زمان به فرصت ها و تهدیدها است. از یک سو، باید همکاری با چین را با هدف توسعه زیرساخت ها، جذب سرمایه گذاری و تقویت صادرات گسترش داد؛ و از سوی دیگر، تعاملات منطقه ای با کشورهایی مانند هند، ترکیه و کشورهای خلیج فارس که هم زمان رقیب و شریک هستند، به دقت مدیریت شود. در نهایت، انعقاد توافق نامه های راهبردی با چین در چارچوب BRI، می تواند بسترهای حقوقی و نهادی لازم را برای حضور فعال ایران در این ابتکار فراهم کند و منجر به توسعه بازارهای صادراتی، افزایش اشتغال و بهبود جایگاه ژئوپلیتیکی ایران در نظم جدید جهانی شود.
به قلم رستم ضیائی؛ پژوهشگر دیپلماسی اقتصادی چین